Hiển thị các bài đăng có nhãn Đỗ Văn Phúc. Hiển thị tất cả bài đăng
Hiển thị các bài đăng có nhãn Đỗ Văn Phúc. Hiển thị tất cả bài đăng

Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Tiếng Việt Trong Sáng: Tào Khang Chi Thê 糟糠之妻 - Đỗ Văn Phúc

 



Người Việt thường nói “Người vợ tào khang,” “Vợ chồng là nghĩa tào khang.”
Chữ đúng là Tao khang chi thê 糟糠之妻 ("tao" không có dấu huyền) dựa theo điển tích sau:

Dưới thời vua Quang Vũ nhà Đông Hán bên Trung Hoa, có vị quan chính trực là Tống Hoằng, được vua gả nàng công chúa trẻ đẹp. Ông từ chối, không thể bỏ vợ; và tâu với vua: “Tao khang chi thê bất khả hạ đường 糟糠之妻不可下堂, bần tiện chi giao mạc khả vong” – nghĩa là người vợ từng cam khổ với nhau thì không thể bỏ; bạn bè từ khi cùng nghèo khó thì không thể quên.

Tao 糟 là các chất cặn bã thải ra sau khi nấu xong rượu. Khang 糠 là lớp vỏ và trấu sau khi xay hạt thóc để lấy gạo.

Như thế, Tao Khang chi thê là người vợ từng chia sẻ cuộc sống nghèo đói, kham khổ. Người Hoa và Việt dùng câu này để giáo dục đàn ông khi trở nên thành đạt, giàu sang phú quí thì không bao giờ phụ rẩy người bạn đời thời hàn vi. Ca dao Việt có những câu rất thâm tình: “Tay bưng dĩa muối chén gừng. Gừng cay muối mặn, xin đừng bỏ nhau.” Hoặc bày tỏ sự cam chịu, thua thiệt của người vợ: “Chàng ơi, phụ thiếp làm chi. Thiếp là cơm nguội để khi đói lòng.” Hay về sự chia sẻ, chấp nhận nghịch cảnh: “Đi đâu cho thiếp theo cùng; đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam.”

Đàn ông khi giàu sang thì dễ bỏ vợ; còn đàn bà thì sao? Đàn bà đa số thủy chung, nhưng cũng không khỏi có ngoại lệ.

Trong Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn, người vợ hứa hẹn cùng chồng:

Thiếp phi Tô gia si tâm phụ
Quân diệc Lạc dương hảo nam nhi

Bà Đoàn Thị Điểm dịch là:

Thiếp chẳng dại như người Tô phụ,
Chàng hẳn không như lũ Lạc Dương.

Nàng Tô Phụ này không phải là người vợ trong truyện Hòn Vọng Phu, thủy chung đứng chờ chồng mà hóa đá. Đó là bà vợ tệ bạc của Tô Tần vào thời Chiến Quốc. Ông đem thuyết Hợp Tung đi du thuyết khắp các nước chư hầu nhà Chu, Sau mười lần bị vua Tần từ chối, xài hết vàng bạc, ông lê lết trở về quê nhà, áo quần rách rưới, tiều tụy và bi gia đình làm ngơ; ngay cả vợ ông không thèm tiếp đón. Bà Tô thản nhiên ngồi dệt vải coi như không biết tới. Ông bùi ngủi cất bước ra đi. Sau đó, ông được trọng dụng và được phong là Tể Tướng của sáu nước (Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tề, và Sở). Trên đường đi qua nước Sở, ông ghé qua Lạc Dương là quê cũ, cả làng mang cờ quạt ra đón; người vợ quì lạy xin tha. Tô Tần ngửa mặt lên trời mà than rằng: “"Ôi! Khi nghèo khốn thì cha mẹ và cả vợ mình không nhận; khi giàu sang thì họ hàng sợ sệt. Người sinh ở đời, thế lực, chức vị và tiền của có thể coi thường được đâu!"

Sau khi miền Nam mất và trong hai thập niên kế tiếp, hàng vạn người chồng trở về từ các trại cải tạo . Gần như tất cả các bà vợ đã chờ đợi chồng sau 5, 10 năm hay lâu hơn trong hoàn cảnh vô cùng nghiệt ngã; họ chịu đựng, đứng vững và kiên trinh. Không biết ở các nước khác sẽ có được bao nhiêu phần trăm những phụ nữ cao quí vững lòng chờ chồng trong hoàn cảnh như thế. Giờ này, vài chục năm sau, có một số các ông nhìn thấy vợ mình già đi, thô mịch thì sinh tật đèo bòng, đi Việt Nam kiến vợ trẻ. Các ông sao không nhớ rằng ngày xưa, các bà vợ cũng xinh tươi, mũm mĩm; họ đã dâng hiến cả thời thanh xuân cho chồng.''

Bỉ sắc tư phong 彼嗇斯豐

Cũng trong vài câu đầu của Truyện Kiều của Nguyễn Du, chúng ta gặp ngay thành ngữ “Bỉ sắc tư phong.” Bỉ (彼) là cái kia, cái đó; Tư (斯) là cái này. Sắc (嗇) là keo kiệt, thiếu thốn; Phong (豐) là phong phú, dồi dào.

Như vậy, thành ngữ này có nghĩa: Nếu mặt này thiếu kém, thì mặt kia sẽ dồi dào. Trong cuộc sống, nếu được điều này, sẽ mất điều nọ. Đó là một thứ luật bù trừ, sự cân bằng; không thể đòi thỏa mãn cùng lúc mọi thứ.

Qua Truyện Kiều, cụ Nguyễn Du muốn gửi một thông điệp rằng tài ba và cuộc sống con người không thể toàn vẹn cùng nhau. Đó là câu “Chữ tài liền với chữ tai một vần.” Ngày trước, các thầy dạy Quốc Văn thì giải nghĩa đó là thuyết “Tài Mệnh Tương Đố” của cụ. Nhưng đúng ra thì cụ đã mượn ý từ câu thơ “Tài Mệnh lưỡng tương phương” 才命兩相妨 (tài và mệnh chỉ làm hại nhau) của Lý Thương Ẩn đời Đường bên Trung Hoa. “Đố” 妒 là ghen ghét, đố kị; còn “phương” 妨 là hại, là ngăn trở, (ví dụ: Vấn đề di dân bừa bãi gây phương hại đến nhiều lãnh vực trong xã hội). Vậy “tương đố” hay “tương phương” thì cũng như nhau.

Chúng tôi xin ghi lại toàn văn bài thơ Hữu Cảm 有感 của Lý Thương Ân như sau:

Trung lộ nhân tuần ngã sở trường 中路因循我所长
Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương 古来才命两相妨
Khuyến quân mạc cưỡng an xà túc 劝君莫强安蛇足
Nhất trản phương lao bất đắc thường 一盏芳醪不得尝

Dịch nghĩa:

Ta vốn theo sở trường của mình thong dong đi trên đường giữa.
Xưa nay tài và mệnh luôn hại nhau.
Khuyên anh không nên miễn cưỡng vẽ rắn thêm chân.
Nếu không thì một chén rượu ngon cũng không nếm được.

Trong Kinh Cựu Ước của Thiên Chúa Giáo cũng có câu: “Vì Ngài gây ra sự đau đớn, nhưng Ngài hàn gắn lại; Ngài gây ra vết thương, nhưng tay Ngài lại chữa lành.” (For He maketh sore, and bindeth up; He woundeth, and his hands make whole.” Job 5:18, ấn bản King James).

Phân biệt Vô và Phi

Tuần qua, có một thân hữu gửi thư nhờ giải thích về hai chữ Vô, Phi, Bất, và Thất vì thấy chúng như cùng một nghĩa.

Hai chữ Vô và Phi trong Hán tự đều có nghĩa là không (trái với có). Tuy thế, cách dùng có khác nhau, dù trong thực tế, người ta vẫn hiểu cách nhầm lẫn hai chữ này.

* Vô 無 (12 nét) còn đọc là ‘mô.” Nghĩa là không, trái nghĩa với “có.”

Ví dụ: Vô minh 無明 chữ nhà Phật, nghĩa là ngu si không có trí tuệ. Vô loại, vô gia đình, vô lương, vô lí, vô luân...

* Phi 非 (8 nét), cùng nghĩa với “vô” 無 ở trên; nhưng nó còn có nghĩa “trái ngược, không đúng với cái nghĩa đã có, đã được qui định.”

Ngoài ra, Phi cũng còn có những nghĩa khác: (1) Lầm lỗi. Như văn quá sức phi 文過飾非 (Có lỗi rành rành lại còn kiếm lý bôi xóa che lấp). (2) Chê, hủy báng. Như phi thánh vu pháp 非聖誣法 (chê thánh, vu miệt chánh pháp).

Để hiểu đúng về sự khác nhau giữa hai chữ Vô và Phi, xin đơn cử vài ví dụ:

1.- Người trong gia đình trực hệ ăn nằm với nhau. Ở các nước văn minh, nhất là Á Đông coi đó là hành vi “phi luân 非倫.” Vì xã hội đã có sẵn một nền luân lý ấn định rõ các mối quan hệ trong gia đình, việc nào được làm, việc nào bị cấm kị; mọi người đều được dạy thế, làm trái lại là “phi luân, phi đạo đức.” Nhưng nếu hành vi đó xảy ra ở Phi Châu hay các bộ lạc trên đảo Thái Bình Dương, thì phải coi là “vô luân 無倫” chứ không phải “phi luân 非倫.” Vì đối với các dân tộc còn sống man khai, không có nền đạo lí, quan niệm rõ ràng về các mối quan hệ, họ coi như việc giao hoan trong vòng gia đình là bình thường không có gì sai trái cả.

2.- Phi lý 非理 khác Vô lý 無理 ; Phi nghĩa 非義 khác vô nghĩa 無義. Phi lý phi nghĩa là những điều ngược lại những lý luận, ý nghĩa thông thường. Vô lý, vô nghĩa nói lên điều chưa hề có.

3.- Những tổ chức chúng ta thường nghe là “phi chính phủ” (NGO, Non-government organizations), gọi là phi, vì chúng không nằm trong phạm vi thẩm quyền của các chính phủ. Nhưng tình trạng “vô chính phủ” (anarchy) là khi trong xã hội, cộng đồng hỗn loạn, những đám người hành động không theo luật lệ, mạnh ai nấy làm, không ai kiểm soát được.

Chữ Phi 非 trong Hán Tự còn viết và đọc nhiều cách khác nhau: 不 bất, phầu, phủ; và cũng có nghĩa tương tự là Chẳng.

Ví dụ: bất khả (không thể), bất nhiên (chẳng thế), bất tử, bất đắc dĩ, bất đắc kì tử, bất phân thắng bại, bất lợi, bất nhân, bất nghĩa, bất minh, bất chính, vân vân.

Ngoài ra còn chữ Thất 失 (5n) có nghĩa là mất đi.

Ví dụ: Thất thần, thất sắc, thất thật (thiệt), thất đức, thất lộc (qua đời, cũng gọi là bất lộc), thất sách, thất nhân tâm, vân vân.

Đỗ Văn Phúc

Thứ Ba, 8 tháng 9, 2026

AI Và Sự Thật - Đỗ Văn Phúc

Hồng Phúc phỏng vấn Ông Đỗ Văn Phúc:

(Vài chỗ trong bài, chúng tôi phải dùng Anh ngữ kèm theo khi nói về các thuật ngữ ngành điện toán).

AI là gì?

AI, viết tắt chữ Artificial Intelligence, tiếng Việt dịch là Trí Tuệ Nhân Tạo. Đó là khả năng của máy điện toán hay các robot điều khiển bởi công cụ điện toán để thực hiện những việc liên quan đến sinh vật có trí thông minh. Các việc này gồm suy luận, nhận biết, giải quyết vấn đề, và hiểu các ngôn ngữ. AI bao gồm nhiều lĩnh vực kĩ thuật khác nhau.

Trước hết, cần nhấn mạnh rằng AI bao trùm gần hết kiến thức con người; nhưng không phải cái gì cũng biết. AI biết nhiều hơn đại đa số người, nhưng không thể thông minh hơn những người tạo ra nó.

AI có toàn năng không? Nó biết những gì?

Cuối thế kỉ 20 đã có sự bùng nổ về phát minh điện tử, sinh ra ngành điện toán khi những chiếc máy nhỏ tí hon có thể làm hết tất cả những chức năng xử trí, tính toán của con người.

Nói đến điện toán (computer) là phải nói đến sự mã hóa (encryption) các dữ liệu (information) thành mã số (code). Từ đó, lại chuyển thành các tín hiệu (signal) do ứng dụng kĩ thuật số (digital) để truyển qua dòng điện. Theo thuật ngữ là 8-bit binary code; mỗi dãy có 8 con số (bit) hoặc 0 hoặc 1.

Ví dụ chữ LOVE, mã hóa thành bốn nhóm binary là 01101100 01101111 01110110 01100101. Các tín hiệu này chuyển bằng dòng điện qua các transistors, mà số 1 là đóng, số 0 là mở. Người chuyển gõ trên bàn phím (keyboard) những dữ liệu; máy tính mã hóa thành những dãy số rồi chuyển qua dòng điện với tốc độ gần bằng tốc độ ánh sáng đến máy nhận. Máy nhận lại chuyển các tín hiệu (decode) trở lại thành các con số, chữ viết... Một điện thư dù dài bao nhiêu, gửi từ Mỹ, chỉ vài giây sau, người ở Việt Nam cách xa 8000 dặm đã nhận được.

Sự vận hành của liên mạng (internet). Các dữ liệu nào được tích trữ? Và ở đâu?

Trước khi có điện toán, các dữ liệu được lưu trữ qua dạng sách báo trên giấy hay phim ảnh. Sau này nhiều dữ liệu đã được chuyển vào dạng digital (mã hóa bằng kĩ thuật số như nói ở trên), được truyền qua cable, fiber optic, hay wi-fi... rồi phát vào không trung dưới hình thức các làn các sóng (wave), được các vệ tinh bay trên quĩ đạo trái đất thu thập, rồi chuyển vào một cái kho vĩ đại, là một hệ thống máy chủ (mainframe hay cloud). Những tấm hình hay đoạn phim mà quí vị chụp bằng cellular phone và chuyển vào máy computer thường được trữ trong cloud. Về phương diện cấu trúc thì mainframe có chức năng tập trung dữ kiện; trong khi cloud thì phân phối dữ liệu cho người cần đến.

Ví dụ: Những tác phẩm, tiểu sử của một văn hào danh tiếng nào đó nếu chỉ lưu hành qua phương tiện sách báo giấy thì chẳng AI nào biết tới. Nhưng một tác giả tầm thường, nếu có bài viết đăng trên điện báo, thì có xác suất sẽ được lưu lại trong mainframe hay cloud.

Quí vị thử đánh một câu “What do you know about Michael Peavey Do, aka Đỗ Văn Phúc.” Bảo đảm nó sẽ cho quí vị hơn một trang về lí lịch, thêm vài trang với danh sách những cái links về những gì liên quan đến cá nhân tôi.

Như thế, AI không phải biết tất cả mọi thứ mà chỉ có khả năng cung cấp cho quí vị những gì mà mainframe và cloud lưu trữ thôi.

AI có thể rất khả tín về các lĩnh vực khoa học khác; nhưng trong phạm vi khoa học xã hội, AI không khả tín vì chắc chắn cũng có tính thiên vị. Lý do, AI lấy dữ kiện từ con người cung cấp cho nó mà! Người ta sẽ đưa lên những gì họ thích, viết khen những gì họ cho là đúng, là tốt; và sẽ chê bai những gì họ chống lại.

Vì AI ra đời về sau này, khi chế độ CS kiểm soát cả nước Việt Nam, những người trong các cơ quan tuyên truyền CS đã bỏ công đưa các dữ kiện của họ vào internet, trong khi những người Quốc Gia thì lưu vong. Do hạn chế về khả năng và điều kiện, không có nhiều người làm việc này. Do đó trên ‘cloud’ có nhiều bài thân chế độ Cộng sản; và chắc nhắn khi được hỏi, nó sẽ trả lời những điều tốt về Cộng Sản.

AI có thể làm sai lệch lịch sử

Từ khi có AI, ai cũng có thể trở thành nhạc sĩ, văn sĩ, thi sĩ, họa sĩ, sử gia, nhà biên khảo, nhà làm phim... AI làm còn nhanh gấp bội, và đẹp sắc sảo vô cùng. Những video làm bằng AI rất đẹp; các nhân vật còn đẹp hơn người thật nhiều. Phụ nữ ai cũng nghiêng nước đổ thành như tiên nữ; nam giới ai cũng khôi ngô, vạm vỡ như tráng sĩ. Nhưng dù hình đẹp đến đâu, thì cũng thấy những nét không thật, mặt người như từ một khuôn đúc ra; dù nhạc hay đến đâu, cũng thấy thiếu cái hồn trong đó.

Hiện nay, trên internet lưu hành rất nhiều video tái dựng lại các sự kiện lịch sử. Nhưng buồn thay, đa số được tạo dựng với những chi tiết giả mạo, cảnh trong phim không phù hợp với cảnh thực ở thời điểm đó. Có phim tạo những chuyện bịa đặt nhưng gán cho chúng là thực. Càng đáng buồn hơn là có rất nhiều người tin là thực.


Mới năm ngoái, từ ngày 12 tháng 7 năm 2025, người ta chuyền cho nhau một vài video trên Youtube mỗi cái dài gần 30 phút nhan đề là “Hai Người Phụ Nữ Gốc Việt Đầu Tiên Được Thăng Cấp Tướng trong quân đội Mỹ, Khiến Thế Giới Ngỡ Ngàng.” Những video này do một người có biệt danh Vẻ Đẹp Tâm Hồn loan tin và ca tụng hai bà Trần Ngọc Ánh và Lê Minh Trang là hai phụ nữ gốc Việt được thăng cấp tướng trong Quân Đội Hoa Kỳ. Chúng được làm rất đẹp, giống như thật, nêu rõ cả tên tuổi, tiểu sử (dĩ nhiên là bịa đặt) và được hàng trăm ngàn người xem và tán thưởng! Trong những đoạn video đó, người ta ghép hình các phụ nữ người Hoa, quân phục, cấp hiệu thì chẳng biết của nước nào. Link: https://youtu.be/gbQwvXN51jI; hiện nay đã lấy xuống sau khi bị chúng tôi phản đối.


Trong video nhan đề “Số phận của các cung nữ, phi tần ra sao? Sau khi nhà Nguyễn thoái vị” do tác giả ‘Sử Ký Khám Phá’ Có vài đoạn về cung điện ở Huế dưới triều các vua nhà Nguyễn lại thấy treo cờ đỏ sao vàng của VC! Những con phố xưa thời đó ở Huế mà thấy lác đác vài chiếc xe gắn máy Honda! Những phụ nữ ở trong hoàng cung hay ngoài phố lại mặc áo kiểu áo phụ nữ Trung Hoa. Huế là nơi văn vật, phụ nữ Huế dù thành thị hay thôn quê, dù cao sang hay là người buôn gánh bán bưng; khi ra đường luôn mặc áo dài.


Những phim lịch sử xa xưa càng sai thực tế nhiều. Hiện nay, còn nhiều phim, ảnh tài liệu thật cho thấy chỉ 100 năm trước thôi, cuối thời vua Khải Định, cả các quan, lính thị vệ hầu bên cạnh vua còn đi chân đất. Thì hơn hai ngàn năm trước, thời hai bà Trưng có lẽ người Việt còn trong tình trạng bộ lạc, làm gì có lụa là gấm vóc mà may trang phục lộng lẫy như mô tả trong các phim?

Chúng tôi thấy có những video về Quân Lực VNCH thì lại cho anh lính mang súng trường bá đỏ, đội nón sắt kiểu Liên sô, áo trận có nắp túi kiểu bộ đội VC; Có anh Cảnh sát thì trên nón kepi lại đeo phù hiệu Công an CS. Phù hiệu đơn vị bên vai áo thì hoàn toàn xa lạ. Các câu đối thoại thì sử dụng ngôn ngữ thời nay ở Việt Nam.


Sử liệu là di sản truyền nhiều đời để mọi người biết đến những biến cố, đời sống kinh tế, xã hội, chính trị đã từng xảy ra. Trong đó, con người là những chủ thể quan trọng. Những video phóng sự, hồi ký cũng là phần quan trọng của sử liệu. Vì vậy, khi tái dựng các biến cố, nhân vật trong lịch sử, phải tuyệt đối tôn trọng sự chính xác về danh xưng, thời điểm, địa điểm, hình ảnh của nhân vật và bối cảnh. 
Không nên ghép hình ảnh của biến cố này vào trong đoạn phim về biến cố khác. Chúng tôi xin ân cần nhắc nhở tất cả những ai có lòng muốn viết lại, làm lại những hình ảnh lịch sử; rằng chỉ nên sử dụng Photoshop hay AI như những công cụ mà không lệ thuộc vào chúng. Dù quí vị nào chỉ làm phim giải trí, nhưng nếu có phần nào liên quan tới lịch sử, thì cũng nên giữ mức chính xác.

Lần nữa, xin nhấn mạnh rằng AI nắm gần hết kiến thức con người; nhưng nó do con người tạo ra nên dù nó biết nhiều hơn đại đa số người; nó không thể thông minh hơn những người tạo ra nó. Quan trọng nhất là AI có kiến thức, nhưng không có linh hồn để tự suy nghĩ, cũng không có tâm hồn xúc cảm để tạo sự sinh động. Nó là một cỗ máy, sai gì làm đó; nhưng nó có thể rất nguy hiểm nếu người sử dụng không đủ khả năng kiểm soát nó. Mới vài hôm nay, ông Bill Gates đã cảnh báo sự nguy hiểm của AI trong vấn đề khủng bố thế giới!

Đỗ Văn Phúc


Thứ Sáu, 24 tháng 7, 2026

Sản Phẩm Trí Tuệ và Tài Sản Trí Tuệ - Intellectual Product vs Intellectual Property

  

Khi nói về tình trạng Trung Hoa đánh cắp những sáng kiến khoa học của Hoa Kỳ đem áp dụng vào công nghệ của họ để sản xuất ra nhiều thứ hàng bán khắp thế giới, người ta dùng nhóm chữ Intellectual Property Theft.

Hai chữ Intellectual Property, viết tắt là IP, chỉ có thể được dịch qua tiếng Việt với nhóm chữ Tài Sản Trí Tuệ. Bất cứ cuốn tự điển nào cũng dịch chữ Property là “tài sản.”

 

Thế nhưng, trong một cuộc bút đàm, có một vị đã đòi phải dịch Intellectual Property là “Sản Phẩm Trí Tuệ:” vì ông ta lý luận rằng tài sản là những thứ vật chất như nhà cửa, heo gà, xe cộ, ruộng vườn… Nhưng ông quên mất rằng “Sản Phẩm” cũng chẳng khác gì tài sản, cũng bao gồm những vật chất như xe cộ, máy móc, rau trái, đồ dùng… Vị này còn dẫn chứng nhóm chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ” có trong Hoa ngữ và được dùng từ rất xa xưa.

Chúng tôi không phản bác rằng không có chữ “Sản Phẩm Trí Tuệ”, nhưng chúng tôi tin rằng nó được dịch ra từ chữ Intellectual Product chứ không phải Intellectual Property.

Cả hai chữ đều có sẵn và có nghĩa khá giống nhau; cách dùng tùy trường hợp. Trong bài này, chúng tôi xin nhấn mạnh vào tính cách pháp lý của vấn đề.

Thật thế, Sản Phẩm và Tài Sản có mẫu số chung là các thứ vật dụng. Cần tìm định nghĩa của hai chữ này.

1. Sản Phẩm (product).

Theo nghĩa thông thường, Sản Phẩm là bất cứ gì làm ra do tài năng, công sức con người hay do máy móc. Chúng ta có sản phẩm văn chương, văn học (thơ, truyện, tranh, nhạc…), sản phẩm nông nghiệp (gà heo, rau trái…), sản phẩm công nghiệp (máy móc, xe cộ…). Dịch vụ (services) cũng được coi là sản phẩm.

Một nhà văn, nhà thơ viết ra một cuốn sách, bài thơ; một họa sĩ vẽ ra bức tranh… Họ đã tạo ra sản phẩm trí tuệ mà chúng ta thường quen gọi là “tác phẩm”. Tác là làm ra những gì chưa ai làm trước mình. Chúng ta có những động từ sáng tác khi nói về những tác phẩm thuộc lãnh vực văn học nghệ thuật; lại có động từ sáng tạo khi nói về các lãnh vực khác như khoa học, công nghiệp. Lưu ý: trong môn toán học, product là kết quả của một phép tính nhân.

Có nhiều tranh luận xoay quanh việc có thể coi tác phẩm văn học là sản phẩm hay không.
Xét về khía cạnh kinh tế và pháp lý thì Sản Phẩm có dính dấp tới thị trường.
Theo Collins Dictionary, sản phẩm là phẩm vật được làm ra và được bán với số lượng lớn, đó thường là kết quả của diễn trình sản xuất. (A product is something that is produced and sold in large quantities, often as a result of a manufacturing process.)

Tự điển Merriam Webster cũng định nghĩa “Sản phẩm là những gì đưa ra thị trường hay được bán ra như một hàng hoá. (Product is something (such as a service) that is marketed or sold as a commodity.)

Trong luận văn “Is Poetry a Job, Is a Poem a Product”, tác giả Murat Nemet-Mejat đặt vấn đề tiền bạc làm chuẩn cho sự đánh giá: “Who gets paid what for what labor.” Ông này nhắc đến lý thuyết kinh điển Marxism để nói rằng cây bút, cái máy đánh chữ (ngày xưa) hoặc cái máy computer (hiện nay) được coi là tư liệu sản xuất, là cái vốn, để nhà văn, nhà thơ làm ra tác phẩm đem lại lợi tức. Nếu tập thơ (hay cuốn sách) sẽ mang lại lợi tức, thì nó đã là một sản phẩm rồi.

Nhưng chúng ta không phải là người Marxist, chúng ta chỉ đồng ý rằng một khi tác phẩm đó được in thành sách qua sự sản xuất, phát hành và bày bán thì mới coi nó là sản phẩm. Như vậy, sản phẩm phải là thứ gì cụ thể (object) chứ không phải thứ trừu tượng (phantom).

 

2. Tài Sản 
(property) là những thứ vật chất do con người thủ đắc, thuộc quyền sở hữu của con người. Nó cũng bao gồm nhiều chủng loại, nhiều thứ từ nhỏ (nhẫn, vòng… đến lớn như xe, nhà, ruộng vuờn…); từ trí tuệ như sáng chế, văn chương, nghệ thuật cho đến vật chất.

Như hai định nghĩa trong tự điển Collins và Merriam Webster, thì rõ ràng "Sản phẩm" (Product) thiên về thị trường, dùng để trao đổi, mua bán. Còn "Tài sản" (property) là thứ mình có, cất giữ, của riêng mình, nó thiên về quyền sở hữu.

Vài ví dụ về tài sản trí tuệ: Tác quyền (author right), bản quyền (copyright), bằng sáng chế (patent), phát minh (invention), nhãn hiệu (trademark).

  

3. Sự đánh giá thế nào là sản phẩm trí tuệ 

cũng không có ranh giới rạch ròi. Trong một chiếc xe hơi, có tài sản trí tuệ của hoạ sĩ vẽ mẫu. Mẫu vẽ chiếc xe cũng có thể được coi là sản phẩm trí tuệ, vì anh họa sĩ đã nhận lương hay bán cái mẫu mã cho hãng sản xuất xe hơi. Một cái máy điện toán, một cell phone đều có công lao ông kỹ sư nghiên cứu viết ra một lập trình cho các ứng dụng; vì thế cũng có thể gọi các món này là sản phẩm trí tuệ.

Viết ra những truyện ngắn, bài nghiên cứu, một bài hát, một bức tranh... đó là tài sản trí tuệ. Nội dung những thứ này là tài sản trí tuệ vì chỉ có người sáng tác ra mới có quyền giữ nó, trao cho ai, bán cho ai để tạo thành sản phẩm.

Nhưng khi tác giả in và phát hành ra một cuốn sách, in ra bản nhạc, thì đó là sản phẩm trí tuệ vì nó đem lại lợi tức. Ngoài tác giả ra, ai muốn in, bán thì phải xin và được phép của tác giả vì nội dung sách là tài sản trí tuệ của tác giả. Nếu chỉ trích một câu, một đoạn thì không cần xin phép, nhưng phải ghi thật rõ xuất xứ gồm tên tác giả, trích từ tác phẩm nào, nhà xuất bản nào, năm nào...

Để làm cho rõ ràng, tránh sự lầm lẫn, chúng tôi xin nêu ra vài thí dụ:

1.- Nhạc sĩ Duy Khánh sáng tác ra bài hát Bao Giờ Em Quên, ngân nga ca hát cho bạn bè và gia đình nghe. Bản nhạc đó không phải là sản phẩm mà chỉ là tài sản trí tuệ của Duy Khánh.

2.- Nhà phát hành nhạc Tinh Hoa thương lượng với nhạc sĩ Duy Khánh đề in và phát hành bản nhạc bán cho công chúng hay trình diễn tại các rạp hát. Bản nhạc lúc đó đã trở thành một sản phẩm trí tuệ, ai cũng có thể mua về để hát nghêu ngao. Nhạc sĩ Duy Khánh vẫn là chủ của tài sản trí tuệ. Ban nhạc nào muốn trình bày trên sân khấu, đạo diễn nào muốn dùng bản nhạc làm nền cho phim ảnh thì phải xin phép nhạc sĩ Duy Khánh.

3.- Nhưng nếu Duy Khánh bán đứt bản quyền bản nhạc cho nhà phát hành, thì chủ quyền của tài sản trí tuệ này chuyển từ nhạc sĩ Duy Khánh qua cho nhà phát hành. Người nào mua bản nhạc về để hát thì là chủ của sản phẩm trí tuệ này; nhưng lại không được đem bản nhạc lồng vào video của anh ta vì chủ nhân tài sản trí tuệ lúc này là nhà phát hành Tinh Hoa.

 

Thí dụ khác:

Khi tôi mua cuốn truyện Chiến Tranh và Hòa Bình của Leo Tolstoy, thì cuốn sách đó là tài sản vật chất của tôi (chứ không phải tài sản trí tuệ của tôi, vì chỉ có tác giả mới là chủ nhân của tài sản trí tuệ). Tôi không được phép lấy một câu, một đoạn nào nội dung sách để trích đăng vào bài của mình nếu không xin phép hay ghi xuất xứ.

Khi tôi muốn bán cho ai, tặng cho ai cuốn sách; đó là quyền của tôi đối với tài sản vật chất, không xúc phạm gì đến tài sản trí tuệ của tác giả.

Nếu có ai đó vào nhà sách, cửa tiệm, nhà riêng đánh cắp một cuốn sách, lấy đi một món hàng; hành vi đó là ăn cắp sản phẩm và cũng là tài sản (vật chất chứ không phải trí tuệ).

Nhưng khi có người lấy sáng kiến người khác để áp dụng vào sản phẩm của mình, hay lấy cốt truyện của một nhà văn đem in, dịch, đăng báo… thì đó là hành vi ăn cắp tài sản trí tuệ. Đó là trường hợp Trung Cộng ăn cắp tài sản trí tuệ của người Mỹ về để phát triển công nghệ của họ. Cũng là trường hợp vài nhà văn Việt Nam dịch sách truyện các tác giả nổi tiếng ngoại quốc và ghi tên mình trên bìa sách. Và cũng là trường hợp gọi là ‘đạo văn’ khi có người lấy một câu, một đoạn trong bài hay sách của người khác cho vào bài của mình.

Một trường hợp đạo văn mà ai cũng biết; là khi Hồ Chí Minh lấy câu nói của ông Quản Trọng – Tể tướng nước Tề thời Xuân Thu bên Trung Hoa “Vì lợi ích mười năm, trồng cây; vì lợi ích trăm năm, trồng người.” Dù ông Quản Trọng đã qua đời gần thiên niên kỷ, thì ít ra ông Hồ phải biết nói rằng đây là câu nói của người xưa chứ không thể nhận vơ là của mình.

Do đó, để bảo vệ quyền của mình, những người sáng tạo ra những gì mới, nên đăng bạ với cơ quan chính quyền có liên quan để chứng minh và bảo vệ tác phẩm trí tuệ của mình. Những tác phẩm văn hóa thì đăng bạ với Phòng Tác Quyền của Thư Viện Quốc Hội Hoa Kỳ, các sáng chế, phát minh thì đăng bạ với Văn phòng Thương hiệu và Bằng Sáng Chế Hoa Kỳ (US Patent and Trademark Office).

Có kèm audio file bên dưới

Đỗ Văn Phúc
Đài Phát Thanh Đáp Lời Sông Núi

 

Thứ Hai, 15 tháng 6, 2026

Hương Linh, Đố Ai An Táng Được Hương Linh?


Con người khi sống có hai phần: thân thể và linh hồn. Phần linh hồn (spirit/ghost) của con người khi đã chết bên Phật Giáo gọi là hương linh 香靈 hay vong linh 亡靈. Phần thể xác (corpse/body) gọi là nhục thể (không phải nhục thân). Thân và Thể là hai chữ khác nhau.

Tự điển Hán Việt chỉ có hai chữ nhục thể 肉體 Nhục 肉 là xác thịt; thể 體 là nói về toàn bộ thân thể con người; còn thân 身chỉ là phần tử cổ xuống đến bẹn, không bao gồm đầu và tứ chi. Bài học cách trí bậc tiểu học “Thân thể người ta chia làm ba phần: đầu, mình, và chân tay.” Mình là thân; cũng như thân cây là phần ở giữa không có cành, lá, và rể.

Vì vậy khi con người qua đời, theo niềm tin các tôn giáo thì phần linh hồn của những người hiền lương sẽ rời phần thể xác để được Thánh Phê Rô hay Phật A Di Đà đón về cõi thiên đàng hay niết bàn hưởng phước đời đời - tuỳ theo người này là tín đồ Thiên Chúa Giáo hay Phật Giáo. Còn nếu phạm nhiều tội lỗi thì sẽ sa xuống địa ngục để nhận các hình phạt. Phần thể xác còn lại thì tùy ý thích mà được chôn hay thiêu ra tro rồi gửi vào nơi thờ tự hoặc đem rải ra sông, biển.

Chúng tôi đi dự nhiều tang lễ của bên Phật Giáo và nghe các vị Đại Đức trong mấy ngày làm lễ - từ tẩm liệm đến phát tang, cúng cơm cho đến kết thúc - đều đọc nhiều lần các câu đại khái như sau:
- Hôm nay là ngày mồng… tháng… năm…, tang quyền tụ tập về đây để làm lễ an táng cho nhục thân hương linh ông Nguyễn Văn X. pháp danh Thích Y. Z.

Chỉ an táng hay hỏa táng ‘nhục thân’ thôi sao? Còn đầu và chân tay để đâu?

Nhục thể (hay nhục thân) được an táng hay hoả thiêu thì đúng rồi, chẳng có chi thắc mắc.
Nhưng hương linh thì đã ra khỏi phần xác, đang lảng vảng quanh quẩn đâu đó chờ nghe ông sư và tang quyến đọc hết mấy chục lần niệm khẩn xin Phật A Di Đà rước về cõi vĩnh hằng. Có khi hương linh nghe kinh dài mệt oải quá, nên đã nhanh nhảu tung cánh bay đi xa mất rồi cũng nên. Thế thì an táng hay hoả táng hương linh là thế nào đây?

Thời chúng tôi còn nhỏ, thấy các vị sư tu hành thường có trình độ Hán văn khá thâm sâu. Họ không những đọc và hiểu các bản kinh mà còn có tài viết các bài văn, thơ chữ Hán. Ngày nay có lẽ những vị sư không mấy rành chữ Hán nên cứ đặt ra những câu tụng theo ý mình mà không cần biết đúng sai.

Dã Ngoại 野 外

Tự Điển Thiều Chửu có định nghĩa như sau:
野 dã (11n) là

1: Ðồng. Như khoáng dã 曠野 đồng ruộng. Nguyễn Du 阮攸 : Nghiệp Thành thành ngoại dã phong xuy 鄴城城外野風吹 (bên ngoài thành Nghiệp gió đồng thổi).
2 : Cõi, người ngày xưa chia vạch bờ cõi, theo đúng các vì sao, nên gọi là phân dã 分野.
3 : Dân quê. Như triều dã 朝野 nơi triều đình, chốn dân quê.
4 : Quê mùa.

Ở trang 162, Tự Điển Hán Việt Đào Duy Anh, có chữ
Tự Điển Tín Đức, trang 144 định nghĩa:

Sự ghép hai chữ Dã và Ngoại hoàn toàn đúng với văn phạm; đó là một tĩnh từ được hiểu là ngoài trời, nơi thiên nhiên xa nơi dân cư, phố thị. Chỉ cần bước ra khỏi ranh giới khu dân cư, một thị trấn, là đã ra đến nơi đồng quê. Đơn giản là ngoài đồng, ngoài phạm vi thị trấn, khu dân cư. Sự ghép này có khác gì các chữ ‘thư trung, gia trung, thành nội, thành ngoại, hải ...’

Đứng một mình, chữ ‘dã ngoại’ không hề có ý nghĩa là các sinh hoạt, vui chơi... Nó phải được đi theo sau một danh từ. Ví dụ: Chúng tôi thích sống dã ngoại, Hướng Đạo chú trọng các hoạt động dã ngoại, du hành dã ngoại, cắm trại dã ngoại. Có thể nói “đi dã ngoại.” Nhưng đi làm gì? Đơn thuần đi bộ dạo chơi hay tập thể dục, hay đi lang thang như kẻ thất tình?

Ngày nay, ở Việt Nam có khuynh hướng dùng chữ Dã Ngoại như một danh từ hay động từ để nói về những hoạt động ở nơi thiên nhiên như picnic, cắm trại, du ngoạn. Cách dùng sai như thế này khá phổ biến ở Việt Nam, như các chữ ‘ấn tượng’ (cô ấy hát ấn tượng), ‘thần tượng’ (Tôi thần tượng ca sĩ Mi Mi), ‘tâm tư’ (trong trường hợp xui xẻo của anh, tôi rất tâm tư). Nói kiểu thế này thì hoàn toàn không chấp nhận được, vì nó không tròn nghĩa, dùng sai các loại từ (danh từ dùng như động từ).

Nói chung, có rất nhiều chữ hiện nay ở Việt Nam dùng sai, nhưng điều này không có nghĩa là những chữ đó sai.
Lại nói về tĩnh từ chỉ số lượng

Trong một bài phát thanh có đề cập đến các thứ tự của tĩnh từ và danh từ, chúng tôi có đưa ra thí dụ về hai nhóm chữ Hắc Tam Sơn, Nhị Bạch Hà được quân nhân Sư Đoàn 22 Bộ Binh của VNCH dùng để nói về đặc điểm của vùng đất họ trấn giữ.

Mới đây, có một độc giả góp ý rằng “Nhưng khi người trong cuộc quan niệm Tam Sơn và Nhị Hà là những danh từ kép thì họ có quyền nói ‘Hắc Tam-Sơn, Bạch Nhị-Hà’.”

Nói về địa danh có kèm theo con số, ở miền Bắc Việt Nam chỉ có sông Nhị Hà (cũng là sông Hồng Hà chảy từ vùng Nam Trung Hoa ra vịnh Bắc Phần; đoạn chảy từ Lào Cai đến Việt Trì thì có tên là sông Thao, đoạn kế chảy qua Hà nội thì có tên là sông Nhị), sông Lục Đầu (gồm sáu con sông: sông Thương, sông Cầu, sông Lục Nam, sông Đuống, sông Kinh Thầy, sông Thái Bình gặp nhau tạo thành); ở miền Nam thì có sông ‘Cửu Long’ do sông Mekong khi chảy vào nước ta thì đổ ra biển bằng 9 nhánh, nên người ta đã đặt tên là Cửu Long. Về núi thì ở miền Bắc có núi ‘Tam Đảo’, miền Nam thì có vùng Thất Sơn ở Châu Đốc, Gần Đà Nẵng thì có Ngũ Hành Sơn. Nếu chúng tôi kể thiếu, kính xin quí vị bổ túc giùm.

Chúng tôi không tìm thấy trong sách địa lý của VN núi “Tam Sơn” hay sông “Nhị Hà’ nào ở vùng Pleiku, Kontum mà Sư Đoàn 22 trấn giữ cả. Những con sông và núi non ở miền Trung không có liên đới với nhau để tạo thành những vùng có tên riêng là Nhị Hà, Tam Sơn.

Do đó, lý luận của vị độc giả nêu trên là không hợp lý; không thể viết ‘Hắc Tam Sơn, Bạch Nhị Hà,’ mà phải là ‘Tam Hắc Sơn, Nhị Bạch Hà’ thì mới đúng với văn phạm, thứ tự các tĩnh từ bổ nghĩa cho danh từ. Xin nhắc lại: Tĩnh từ chỉ số lượng luôn đứng trước các tĩnh từ khác.

Sau đây là thứ tự của các chữ bổ nghĩa (modifiers, có thể là tĩnh từ, trạng từ, danh từ...) trong Việt Ngữ. Trong Hoa Ngữ hay Anh Ngữ thì đảo ngược lại, ngoại trừ tĩnh từ số lượng và mạo tự luôn luôn đúng đầu:

1. Tĩnh từ về số lượng, kế đó là mạo từ, luôn đứng đầu nhóm chữ, trước danh từ chính.
Kế đó là danh từ chính, theo sau nó lần lượt các loại từ bổ nghĩa sau:

2. Những danh từ được dùng như tĩnh từ.
3. Chữ bổ nghĩa chỉ về vật liệu.
4. Chữ bổ nghĩa chỉ về xuất xứ:
5. Chữ bổ nghĩa chỉ về màu sắc.
6. Chữ bổ nghĩa chỉ về hình thể. :
7. Chữ bổ nghĩa chỉ về cũ mới, già trẻ.
8. Chữ bổ nghĩa chỉ về kích cỡ.
9. Chữ bổ nghĩa chỉ về phẩm chất.

Đỗ Văn Phúc
Đài Phát Thanh Đáp Lời Sông Núi


Thứ Sáu, 12 tháng 6, 2026

Kỳ Thị Trong Ngôn Ngữ

Trong

Một khuynh hướng rất lạ trong quần chúng ở hải ngoại, là khi họ nghe hay đọc một chữ nào trước đây chưa biết thì a-lê-hấp, phán ngay “đó là chữ Việt Cộng.” Mới đây có vài vị hỏi chúng tôi về những chữ mà họ chỉ nghe trên báo chí, đài truyền hình, truyền thanh ở Việt Nam từ sau 1975. Đó là các chữ như ‘qui hoạch, qui trình, đề xuất, đột xuất, hộ khẩu, hộ chiếu’

Trước đây, bản thân chúng tôi cũng từng có suy nghĩ kỳ thị như thế với nhiều chữ, mà sau đó - khi bắt đầu vào công việc soạn thảo cuốn Chuyện Dài Chữ Nghĩa - mới có dịp tìm tòi và học hỏi thêm. Chúng tôi nhận ra kiến thức của mình còn hạn hẹp và mang nặng cảm tính, để quan điểm chính trị chi phối nên nhận thức sai lạc khá nhiều. Vì thế, trong bài mở đầu của cuốn sách, chúng tôi đã nhấn mạnh rằng “... bất cứ những lời nào, chữ nào nói ra từ miệng người Việt đều là ngôn, từ chung của Việt Nam. Những người có thẩm quyền trong chế độ Cộng Sản không sáng chế thêm chữ mà chỉ sử dụng sai chữ, do sự thiếu hiểu biết và cẩu thả của họ.”

Đúng thế, chúng ta đã nghe, đọc rất nhiều chữ mà người Việt trong nước gán ghép cách kỳ quặc, hay sử dụng nghèo nàn một loại từ, một tĩnh từ, một động từ cho bất cứ chủ từ nào, trong bất cứ trường hợp nào. Nhất là chữ viết dựa theo cách nói ngọng của các vùng mà cũng thấy ngay trong sách giáo khoa, tài liệu chính thức của nhà nước.

Một điều mâu thuẫn khá buồn cười, là trong lúc bác bỏ thẳng tay những chữ Việt mà họ cho là chữ Việt Cộng; chê bai, lên án bất kỳ ai sử dụng chúng; thì có người lại hùa theo, viết theo những chữ ghép sai cách kỳ quặc hay dùng sai nghĩa xuất phát từ nước Việt Nam Cộng Sản. Sự hiểu biết lưng chừng thật tai hại! Những chữ ghép chướng tai nhất là ‘cặp đôi, cụm từ, chùm ảnh...” vẫn thấy vài nhà văn, nhà báo, hoạt động cộng đồng, truyền thông hải ngoại dùng đấy!

Hôm nay, chúng tôi xin chứng minh những chữ hiện nay bị gán là ‘chữ Việt Cộng,” mà thực tế, là những chữ từng có trong ngôn từ Việt Nam ít nhất cũng hàng trăm năm nay. Chúng được ghi trong các cuốn tự điển ra đời trước khi có Đảng Cộng Sản Việt Nam. Như cuốn Việt Nam Tự Điển của hội Khai Trí Tín Đức phát hành từ năm 1931 ở Hà Nội, Hán Việt Tự Điển của Đào Duy Anh cũng ra đời từ năm 1931 ở Hà Nội, Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức, Lê Ngọc Trụ ra đời ở Sài Gòn, Việt Hán Tự Điển của Huỳnh Minh Xuân - tái bản ở Sài Gòn năm 1963. Những tài liệu này thì không ai có thể gán là xuất xứ từ nước Việt Nam Cộng Sản được.

1. - Qui Hoạch 規 畫 là trù liệu, vạch ra kế hoạch - Qui Trình 規 程 là diễn trình được trù liệu.

Quy là (1) khuôn phép. Như quy tắc 規則, khuôn xử, lấy phép khuôn xử cho người khỏi sai lạc gọi là quy. (2) như quy gián 規諫 khuyên can, (3) cái lệ đã thành rồi, như lậu quy 陋規 cái lệ hủ lậu. Những chữ quen thuộc như ‘qui định, qui ước, qui tắc, lập qui, nội qui...’

Hoạch là (1) vẽ; vạch ra cho biết đến đâu là một khu một cõi gọi là hoạch; (2) mưu kế, như mưu hoạch 謀畫, kế hoạch 計畫.
Trình 程 cũng là khuôn phép. Như chương trình 章程, trình thức 程式 đều nghĩa là cái khuôn phép để làm việc cả. Trình còn nghĩa là kỳ hẹn, việc làm hàng ngày, đặt ra các lệ nhất định, tất phải làm đủ mới thôi gọi là định trình 定程 hay khóa trình 課程.

Chúng tôi xin mượn các định nghĩa trong các tự điển như sau:

· Tự điển Thiều Chửu định nghĩa Qui hoạch là vẽ mưu vạch kế.
· Việt Nam Tự Điển của Lê Văn Đức định nghĩa Quy hoạch là trù tính cách thức. Ví dụ: Trước khi làm, nên quy hoạch đường lối (trang 1207).
· Việt Nam Tự Điển Tín Đức (trang 459) định nghĩa Qui hoạch là trù tính mưu kế. Ví dụ: Nhờ có người giỏi qui hoạch giúp.
· Việt Hán TĐ của Huỳnh Minh Xuân có cả hai chữ: Qui hoạch như qui hoạch thủy lợi; Qui trình như qui trình điều khiển (trang 661).
· Hán Việt TĐ của Đào Duy Anh (trang 612) ghi Qui hoạch là trù tính. Qui trình như chữ qui tắc (trang 613) là ‘chương trình và phạm vi để làm việc (regle, loi).

2.- Hộ khẩu 戶口 là số người trong nhà, Hộ Chiếu 護照 là giấy Thông hành.

Chữ Hộ 戶 là nhà cửa, là nơi ở, cũng là dân cư. Khẩu 口, có nghĩa đen là cái miệng; nhưng cũng còn dùng để tính dân số. Một người là nhất khẩu, một nhà là nhất hộ. Vì thế, Hộ gần với chữ ‘home’ hơn chữ “house” vì đó là nhà trong đó có những người cư trú.
Hộ 護 trong Hộ Chiếu có nghĩa là bảo vệ; Chiếu 照 là tờ giấy, văn bằng.

· Đại Nam Quấc Âm Tự Vị của Hùinh Tịnh Của trang 425 có định nghĩa Hộ khầu là đầu người, miệng ăn trong nhà.
· Việt Nam TĐ của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ định nghĩa Hộ Khẩu là ‘dân số, số người và nhà trong một thành phố, một tỉnh, một xã, vân vân. ” (trang 663)
· Hán Việt TĐ của Đào Duy Anh định nghĩa Hộ khẩu là số nhà và số người. (trang 312)
· Cũng Hán Việt TĐ của Đào Duy Anh định nghĩa Hộ chiếu là “giấy vi bằng để bảo hộ cho kẻ lữ khách hoặc hàng hóa di chuyển (laisser-passer, passe-port). Trang 312.
· Việt Hán TĐ của Huỳnh Minh Xuân (trang 371) có chữ Hộ khẩu với thí dụ: đăng ký hộ khẩu; Hộ chiếu, ví dụ: hộ chiếu công vụ, hộ chiếu ngoại giao, hộ chiếu thường.
· Việt Nam Tự Điển của Tín Đức (trang 245) định nghĩa Hộ chiếu là giấy thông hành.” Hộ khẩu là số nhà, số người, dùng để nói chung dân số: ví dụ: “Số hộ khẩu ở Hà Nội mỗi ngày một tăng.”
· Việt Nam TĐ của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ định nghĩa Hộ Chiếu là giấy thông hành (trang 633),

3.- Đề Xuất 提 出 là nêu ra – Đột Xuất 突 出 là hiện ra đột ngột

Đề 提 là nâng lên, nâng đỡ, phàm dắt cho lên trên, kéo cho tiến lên đều gọi là đề, đề huề 提攜 dắt díu, đề bạt 提拔 cất nhắc. Đề cũng là đưa ra, nêu lên.

Đột 突 là bất ngờ, thình lình, đột ngột.
Xuất 出 là ra ngoài; trái nghĩa với nhập là vào.
· Việt Hán TĐ của Huỳnh Minh Xuân có chữ Đề xuất ở trang 256 và Đột xuất ở trang 284.
· Việt Nam TĐ của Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ định nghĩa Đề xuất là xuất trình một đề nghị, đưa ra, nêu lên ví dụ: Đề xuất một chủ trương. (trang 438). Ở trang 490, có chữ Đột xuất với định nghĩa “ra, chảy ra thình lình.” Thí dụ: Mồ hôi đột xuất.
· Hán Việt TĐ của Đào Duy Anh trang 217 có chữ ‘nghị án đề xuất’ (motion, preposition); và trang 253 có chữ ‘Đột nhập đột xuất’ với ví dụ: vào thình lình, ra thình lình.

Với những định nghĩa, phân tích, và chứng minh đầy đủ bằng những tài liệu khả tín, có giá trị; chúng tôi tha thiết mong quí vị bỏ đi cái thành kiến nặng tính phân biệt chính trị, mà không gán cho chúng nhãn hiệu ‘chữ Việt Cộng.’ Có một lần trên FaceBook, chúng tôi bị ném đá, bị gọi là tay sai bào chữa cho VC khi tôi chứng minh hai chữ Bức Xúc là có từ xa xưa. Thậm chí, sau khi trưng ra trang tự điển, họ còn nói: “Đã chắc gì tự điển là đúng!” Đến mức đó thì phải chào thua cho đỡ mất thì giờ tranh cãi. Dĩ nhiên, chúng ta là người Việt Quốc Gia, chúng ta phải dựa trên tài liệu, sách giáo khoa trước 1975 ở miền Nam làm tiêu chuẩn. Người hiện nay ở Việt Nam chỉ biết tài liệu mới của CS; thì lạ gì khi họ cho rằng con ‘rơi,’ thùng ‘giác,’ ‘rụng’ cụ... là đúng hơn con dơi, thùng rác, dụng cụ (những chữ này tìm thấy trong sách giáo khoa đấy!).

Như thế, thay cho qui hoạch, chúng ta có thể nói lập kế hoạch, chương trình, dự án; thay vì qui trình, chúng ta có thể nói: diễn trình, trình tự, chương trình, (đúng) cách, (theo) bài bản...

Thay cho hộ khẩu, chúng ta có thể nói gia cư; thay vì hộ chiếu, chúng ta có thể nói: thông hành.

Thay cho đề xuất, chúng ta có thể nói nêu ra, đề nghị; thay vì đột xuất, chúng ta có thể nói: bất ngờ, thình lình, đột nhiên...

Khi quí vị có thấy chữ nào lạ tai mà chưa có thì giờ tìm hiểu chính xác, thì có thể tìm những chữ khác quen thuộc đồng nghĩa mà sử dụng thay thế. Nhưng làm như thế, có phải là làm nghèo ngôn ngữ Việt Nam không?

Miền Nam ngày xưa không nói ‘đăng ký,’ mà dùng chữ ‘ghi danh, ký danh, đăng bạ, đăng bộ.’ Nhưng trong ví dụ của Tự Điển Huỳnh Minh Xuân, có chữ “Đăng ký Hộ khẩu” đấy; vậy xin chớ nói chữ này là của VC.

Quan trọng nhất là viết hay nói cho thật đúng với ý nghĩa của nó. Chữ thì nhiều, vấn đề là biết chữ nào trong trường hợp nào. Trong bài này, quí vị thấy có một chỗ tôi viết Quy với ‘y’ vì đó là chữ có sẵn trong tự điển Thiều Chửu. Các tự điển khác dùng ‘i’.

Đỗ Văn Phúc

Thứ Sáu, 22 tháng 5, 2026

Diễu Hành Hay Diễn Hành? - Đỗ Văn Phúc

 

Diễu hành hay Diễn hành?

Từ rất lâu, nhiều vị cho rằng chữ Diễu Hành, Diễu Binh là chữ của VC, vì chỉ thấy do người miền Bắc sử dụng, còn ở miền Nam phải là Diễn Hành, Diễn Binh. Chúng tôi cũng từng có phản ứng khó chịu khi lần đầu thấy những chữ Diễu Binh. Diễu Hành này.

Trước khi đi vào phân tích, chúng tôi xin nói sơ về vài chữ có liên quan:

- Duyệt binh,閱兵, hay duyệt hàng quân (review the troops), là hành vi của cấp chí huy đi duyệt qua hàng quân đang đứng nghiêm chỉnh theo đội hình. Duyệt hàng quân có thể đi xe hay đi bộ; tùy theo mức độ đông hay ít, lớn hay nhỏ, Ví dụ trong buổi lễ Quốc Khánh của VNCH trước đây, các đơn vị quân đội sắp hàng tề chỉnh ở vị trí ấn định dọc Đại Lộ Cường Để, Thống Nhất. Buổi lễ bắt đầu bằng cuộc duyệt binh; vị nguyên thủ quốc gia sẽ cùng vị tướng chỉ huy buổi lễ đứng trên xe mui trần chạy chậm dọc theo hàng quân rồi mới trở về an vị ở khán đài. Trong những lần tiếp đón quốc khách, vị chủ nhà cùng ngang cấp sẽ đứng ở chân cầu thang máy bay, đón vị quốc khách rồi cùng bước theo vị chỉ huy quân lễ, duyệt hàng cờ và đội quân danh dự dàn chào.

- Diễn hành 演 行 (parade): là hành vi của nhiều đoàn người tuần tự đi trên đường với mục đích biểu dương hay vui chơi. Diễn hành có thể trong cuộc lễ hội như diễn hàng Mardi Gras ở New Orlean, Carnival ở Sao Paulo, Brazil, Văn Hóa Á Châu ở New York; Rose Parade ở Pasadena, California. 

- Diễn binh 演 兵 (military parade): Nhưng khi cuộc diễn hành do những đoàn quân, thì được gọi là Diễn Binh nhằm mục đích phô trương lực lượng.

Trong tự điển Việt Nam trước đây có cả chữ Diễn Binh và Diễu Binh.

DIỄU: Chữ Diễu 繞 này thấy trong Tự điển của Linh mục Antôn Trần Văn Kiệm nghĩa là lượn một vòng, đi diễu phố, diễu hành, diễu binh; và Diễu (𠰉, 𠴕) có nghĩa diễu cợt! Hán Việt Tự Điển của ông Huỳnh Minh Xuân trang 211, do cơ sở Đại Nam xuất bản từ thời VNCH định nghĩa: Chạy chung quanh: Sự diễu đàn, diễu phố, diễu binh.  

DIỄU: Trong Việt Nam Tự Điển của Lê Ngọc Trụ, ở trang 373 có chữ Diễu định nghĩa là: Rễu, lượn quanh, qua lại, đi nhởn nhơ. Chạy diễu. Chữ Diễu Binh được định nghĩa là “Diễn binh, điều khiển binh lính mang súng đi biểu diễn (ví dụ: Đi coi diễu binh).”

Như thế, ông Lê Ngọc Trụ đã đồng nghĩa chữ Diễu Binh và Diễn Binh (Động từ: Diễn binh, điều khiển binh lính mang súng đi biểu diễn. Đồng thời ở trang 371 có chữ Diễn Binh với định nghĩa “phô bày lực lượng binh bị và vũ khí trong một cuộc lễ.”

DIỄU : Chạy xung quanh, Sự diễu đàn, diễu quân (Tự Điển Việt Nam của Tín Đức Thư Xã, trang 153).

Như thế, có thể xác định rằng chữ Diễu không chỉ giới hạn trong nghĩa đi vòng vòng vui chơi, mà còn có thể dùng trong trường hợp Diễu Binh. Diễu Binh, Diễu Hành, hay Diễn Binh, Diễn Hành đều có thể sử dụng, tùy theo ý thích và thói quen.

Khách quan mà nói, khi nghe chữ Diễu, ai cũng nghĩ rằng nó là sự đùa cợt (theo Tự Điển Tín Đức trang 221), không mang tính chất nghiêm trang. Vì thế, chúng tôi đề nghị dùng chữ Diễn Binh cho trang trọng. Còn ai sính dùng chữ diễu binh, diễu hành, thì nên tôi trọng sự lựa chọn của họ, vì hai chữ này cũng không sai.

Đã có thời người ta ngại dùng các chữ ‘giải phóng, cải tạo...’ Bài hát “Cờ bay” trong đó có câu “Quảng Trị ơi, chào quê hương giải phóng” đã bị đồi lời thành “chào quê hương đổi mới...” Rồi hiện nay, ở hải ngoại người ta cũng tự ý sửa câu đầu của bài Quốc ca, từ “Này công dân ơi, quốc gia đến ngày giải phóng” thành “này công dân ơn, đứng lên đáp lời sông núi.” Theo chúng tôi, cả hai trường hợp đều sai. Không ai có quyền sửa lời ca của một nhạc sĩ, và càng không thể sửa lời bài quốc ca mà Hiến Pháp đã ấn định, từng được sử dụng chính thức trong hơn hai thập niên ở miền Nam.

Cũng như gần đây, khi tôi dùng hai chữ ĐỒNG CHÍ khi nói về một người bạn cùng hoạt động chính trị, đã có một anh bạn mỉa mai rằng tôi cũng dùng chữ VC. Nếu cứ né tránh những chữ VC đang sử dụng, thì e rằng chúng ta không còn chữ nào để viết và nói với nhau. Chúng ta chỉ tránh những chữ mà VC dùng sai nghĩa hay cắt xén, lắp ghép bừa bãi để khó nghe mà thôi. Chữ của cha ông, không riêng gì của VC hay VNCH. Tùy trình độ và quan điểm mà mỗi bên dùng khác nhau, Chúng ta nên khách quan, sáng suốt. cứ mạnh dạn dùng theo cách chúng ta. Vì không phải chữ nào bên VC dùng thì chúng ta né đi. Riết rồi chúng ta còn chữ nào mà nói, viết nữa. 

Sơ Tán, Di Tản

Tán: 散  Tán, là giãn ra, như vân tán (mây tan), tán muộn (giải buồn). Một âm khác của  散 còn đọc là Tản có nghĩa rời rạc  (tản mác). Khác với Tán 酇 có nghĩa là tụ lại.

Sơ: 散 là mới, là trước. Cái gì xảy ra lúc ban đầu đều gọi là sơ (sơ giao là mới quen, sơ khởi là mới bắt đầu, sơ học là học ở bước khởi đầu).

Di: 貤 là dời,  移cũng là di, dời đi, chuyển đi.

Tán hay Tản thì cũng từ một chữ Hán, có cùng một nghĩa. Với các định nghĩa từng chữ như trên, chúng ta có thể nói 

- Di Tản 移 散: là hành vi phân tán và di chuyển đi nơi khác. 

Ví dụ: Hàng ngàn dân quê phải di tản ra khỏi vùng chiến sự. 

Di tản chỉ mang tính chất tạm thời; nếu ra đi vĩnh viễn thì gọi là di cư 移居. Nhưng trong cuộc chiến Việt Nam, ở nhiều vùng dân chúng di tản từ vùng nông thôn đến các thị xã và coi như không mong có ngày trở về.

- Sơ Tán 散 散 là hành vi phân tán ban đầu khi có biến cố xảy ra. 

Ví dụ: để tránh thiệt hại nhân mạng trong các cuộc không kích của Mỹ, dân chúng Hà Nội phải sơ tán ra các vùng ngoại ô. 

Những cuộc di chuyển xảy ra về sau không thể gọi là sơ tán nữa.

Có người thắc mắc về hai chữ “di dời, vụ việc;” đã di còn thêm dời, đã vụ lại còn thêm việc? Như thế có phải thừa không!

Những cách ghép chữ cho câu nói nghe xuôi tai cũng không có gì lạ. Những chữ ghép bởi hai chữ cùng nghĩa hay một chữ có nghĩa, một chữ không nghĩa; hoặc một chữ gốc Hán, một thuần Việt, là để cho câu văn không bị thô thiển, nghe êm tai theo vần điệu, miễn không sai nghĩa hay kỳ quặc như mấy chữ cặp đôi, cụm từ.... Những chữ chúng ta thường nghe: tĩnh lặng, buồn rầu, đùa cợt, in ấn, bến cảng, che đậy, chen lấn, xô đẩy, thúc dục, ca hát, phẫn nộ, ... Nhiều lắm.

Còn hai chữ Vụ Việc thì có khác nhau đấy. Một vụ nói đến cách bao quát, việc chỉ một hành vi. Vụ giết người có nhiều yếu tố từ âm , dàn dựng, rình mò, theo dõi, hành vi giết, phi tang, tẩu thoát...  nhưng việc giết người chỉ là một hành vi dùng vũ khí hay tay không để làm chết người. Người ta nói: một vụ án thì trong đó có nhiều tình tiết; điều tra một vụ tham nhũng trong đó có việc sưu tầm tài liệu, hỏi cung, kết luận... 

Đỗ Văn Phúc

Chủ Nhật, 3 tháng 5, 2026

Chương Trình Tiếng Việt Trong Sáng: Chức Năng – Nhiệm Vụ - Trách Nhiệm (Đỗ Văn Phúc)


Tạo hóa nhiệm mầu, sinh ra muôn loài, muôn vật, mà mỗi loài, mỗi vật đều có hữu ích, phải làm một việc gì đó. Tim để bơm máu. máu để nuôi cơ thể, mũi để thở, mắt để nhìn, ong để chuyển phấn hoa, mối để làm sạch cây hư mục, vân vân.
Những thứ do con người sáng tạo, chế ra cũng mang những chức năng. Chiếc ghế để ngồi, chiếc xe để di chuyển, máy thu thanh để nghe tin, nghe nhạc...

Những cơ cấu, chức sắc cũng mang những chức năng: Quốc hội thì làm ra luật, hành pháp thì thi hành chính sách, cảnh sát thì cưỡng chế luật; ông tỉnh trưởng thì điều hành công việc hành chánh trong tỉnh, ông tư lệnh trong quân đội thì chỉ huy lính hành quân bảo vệ non sông.

Những việc vừa nói đó gọi là ‘chức năng.’

Chức năng mang tính chất tổng quát. Chữ chức năng trong Anh ngữ, là function, được định nghĩa như sau:“an activity that is natural to or the purpose of a person or thing.” (Một hoạt động tự nhiên hoặc là mục đích (sử dụng) của người hay vật)

Rồi trong mỗi cơ quan có chức năng đó, được phân bổ, ấn định chi tiết những việc phải thi hành để thực hiện chức năng của mình. Những việc này được gọi là nhiệm vụ. Tiếng Anh là task: “a task is a specific action or assignment aimed at achieving a particular goal.” (Phần việc đặc biệt được giao phó để hoàn thành một mục tiêu nào đó).

Tiếng Anh cũng có chữ ‘duty’ để nói về ‘nhiệm vụ.’ Đó là công việc, là hành vi, là dịch vụ, là chức năng mà người được bổ nhiệm chức vụ phải thi hành. “Duty: obligatory tasks, conduct, service, or functions that arise from one's position).
Ví dụ:

Tôi giao nhiệm vụ cho anh là trong ngày hôm nay, phải đúc kết hồ sơ về vụ này đâu vào đó.

Trong cuộc hành quân này, tiểu đoàn 2 có nhiệm vụ đánh thẳng vào mục tiêu chính; tiểu đoàn 3 đánh cạnh sườn, tiểu đoàn 1 phục kích chặn không cho địch rút lui.

Trong khi đó, ‘trách nhiệm’ thì khác hẳn với các khái niệm trên. Trách nhiệm là một nghĩa vụ mang tính đạo lý hay pháp lý, tâm lý gánh nặng lên vai của người chức sắc về những sự việc nào đó. Responsibility: “The quality or state of being responsible: such as: moral, legal, or mental accountability.” “Responsibility defines who is accountable for a task.”

Ví dụ:

Khi một đứa trẻ phạm pháp, phụ huynh của nó phải chịu trách nhiệm liên đới.
Ông sĩ quan an ninh phải chịu trách nhiệm nếu đặc công địch lẻn vào phá hoại kho đạn.
Thầy cô phải chịu trách nhiệm về các em học sinh trong giờ học.

Tóm lại:

Chức năng là những nhiệm vụ đặc biệt mà một người hay cơ quan có trách nhiệm thực thi. (Functions refer to the specific tasks or activities that an individual or department is responsible for carrying out within an organization.)

Câu giải thích trên đây có lẽ cũng giúp cho chúng ta thấy ý nghĩa các chữ Chức Năng, Nhiệm Vụ và Trách Nhiệm. Chúng tôi xin thêm một thí dụ để suy nghiệm:
Ông xã trưởng có chức năng cai trị, điều hành một xã. Ông ta có nhiệm vụ bảo vệ trị an, phát triển kinh tế, thăng tiến đời sống dân chúng, vân vân; và ông có trách nhiệm về những sự kiện xảy ra trong xã.

Ở Việt Nam bây giờ, đọc trên báo thấy người ta dùng chữ ‘cơ quan chức năng’ rất thông thường. Ví dụ: Hai đối tượng bị bắt giao cho cơ quan chức năng xử lý. Kể ra thì cũng không sai, nhưng nó bao quát, mơ hồ quá.
Ở miền Nam chúng ta thì thường dùng chữ ‘cơ quan hữu trách, nhà chức trách’ hợp lý hơn, vì nó giới hạn phạm vi quyền hạn và trách nhiệm của từng loại hình công việc trong đời sống xã hội.


Thanh Niên, Thanh Nữ

Tuần trước, có người hỏi chữ “thanh nữ” để nói về một cô thanh niên có đúng không.

Thanh Niên là tuổi trẻ, Thiếu Niên cũng là tuổi trẻ. Không có sự ấn định nào về độ tuổi của mỗi lứa. Cứ cho ‘thiếu niên’ là lứa tuổi trung học, từ 11, 12 đến 18. Trên 18, 20 thì coi là thanh niên vậy.

Tự điển Khai Trí Tiến Đức chỉ ghi rằng ‘thanh niên’ là tuổi trẻ, không phân biệt gái trai.
Cụ Đào Duy Anh, trong Hán Việt Tự Điển, ghi Thanh niên là người trẻ tuổi, ‘thanh nữ’ là vị thần làm ra sương, hay là thần của mùa thu.
Trong Việt Nam Tự Điển, ông Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ định nghĩa ‘thanh niên’ là tuổi xanh, là đàn ông trai trẻ, và ‘thanh nữ’ là con gái (dùng trong các đoàn thể xã hội).
Còn ông Huỳnh Minh Xuân trong Việt Hán Tự Điển thì ghi Thanh Nữ: Nữ thanh niên.

Với ba cuốn tự điển, chúng ta thấy cách định nghĩa khác nhau.

Như thế, có thể nói rằng Thanh Niên 青年, cũng là thanh xuân 青春 là chữ dùng chung cho người trẻ tuổi, không phân biệt giới tính. Ví dụ; Đoàn Thanh Niên Cộng Hòa, Đoàn Thanh Niên Cộng Sản bao gồm cả trai và gái.

Nhưng khi cần tách ra, hay nhấn mạnh thì có thể nói: nam thanh niên, nữ thanh niên. Chữ Thanh Nữ ít thấy dùng. Ngày xưa có Đoàn Thanh Nữ do bà Ngô Đình Nhu lập ra thôi, trong tổ chức này hoàn toàn dành cho các cô thôi.

Thiếu niên 少年 tuổi trẻ, cũng thế không phân biệt nam nữ. Nhưng khi nói về các cô gái trẻ, người ta dùng chữ ‘thiếu nữ’ mà không thấy ai dùng chữ ‘thanh nam, thiếu nam’ cho các nam giới!

Còn một chữ mà chúng tôi thấy người ta dùng không chính xác. Đó là Phụ 婦, người vợ. (khác với phụ 父 là cha, người già). Khi nói đến phụ nữ, tất nhiên đó là những người đàn bà có chồng, chứ không thể ghép các cô các bà chưa chồng vào trong nhóm này được. Cũng thế, thiếu phụ là người đàn bà có chồng, nhưng còn trẻ. Quả phụ là đàn bà chết chồng, ở góa, gái góa (không phải góa phụ) Cô phụ là đàn bà ở một mình, cô đơn.

Hôm nay, có một vị chuyển tin nhan đề: “Một gia đình Việt Nam gồm người Mẹ trẻ, và 3 cháu bé còn rất trẻ ..đã bị thảm sát..tại thành phố Cornelius, Washington County, tiểu bang Oregon.”

Theo tin, ba cháu bé mới 2, 5, và 7 tuổi. Tác giả cho là còn rất trẻ! Không rõ cháu bé đến tuổi nào thì được coi là không còn trẻ? Còn chúng tôi, 80 tuổi có được coi là không còn trẻ? Quí vị có ý kiến gì không?

Đỗ Văn Phúc
(Đài Phát thanh Đáp Lời Sông Núi)