Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Tiếng Việt Trong Sáng: Tào Khang Chi Thê 糟糠之妻 - Đỗ Văn Phúc

 



Người Việt thường nói “Người vợ tào khang,” “Vợ chồng là nghĩa tào khang.”
Chữ đúng là Tao khang chi thê 糟糠之妻 ("tao" không có dấu huyền) dựa theo điển tích sau:

Dưới thời vua Quang Vũ nhà Đông Hán bên Trung Hoa, có vị quan chính trực là Tống Hoằng, được vua gả nàng công chúa trẻ đẹp. Ông từ chối, không thể bỏ vợ; và tâu với vua: “Tao khang chi thê bất khả hạ đường 糟糠之妻不可下堂, bần tiện chi giao mạc khả vong” – nghĩa là người vợ từng cam khổ với nhau thì không thể bỏ; bạn bè từ khi cùng nghèo khó thì không thể quên.

Tao 糟 là các chất cặn bã thải ra sau khi nấu xong rượu. Khang 糠 là lớp vỏ và trấu sau khi xay hạt thóc để lấy gạo.

Như thế, Tao Khang chi thê là người vợ từng chia sẻ cuộc sống nghèo đói, kham khổ. Người Hoa và Việt dùng câu này để giáo dục đàn ông khi trở nên thành đạt, giàu sang phú quí thì không bao giờ phụ rẩy người bạn đời thời hàn vi. Ca dao Việt có những câu rất thâm tình: “Tay bưng dĩa muối chén gừng. Gừng cay muối mặn, xin đừng bỏ nhau.” Hoặc bày tỏ sự cam chịu, thua thiệt của người vợ: “Chàng ơi, phụ thiếp làm chi. Thiếp là cơm nguội để khi đói lòng.” Hay về sự chia sẻ, chấp nhận nghịch cảnh: “Đi đâu cho thiếp theo cùng; đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam.”

Đàn ông khi giàu sang thì dễ bỏ vợ; còn đàn bà thì sao? Đàn bà đa số thủy chung, nhưng cũng không khỏi có ngoại lệ.

Trong Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn, người vợ hứa hẹn cùng chồng:

Thiếp phi Tô gia si tâm phụ
Quân diệc Lạc dương hảo nam nhi

Bà Đoàn Thị Điểm dịch là:

Thiếp chẳng dại như người Tô phụ,
Chàng hẳn không như lũ Lạc Dương.

Nàng Tô Phụ này không phải là người vợ trong truyện Hòn Vọng Phu, thủy chung đứng chờ chồng mà hóa đá. Đó là bà vợ tệ bạc của Tô Tần vào thời Chiến Quốc. Ông đem thuyết Hợp Tung đi du thuyết khắp các nước chư hầu nhà Chu, Sau mười lần bị vua Tần từ chối, xài hết vàng bạc, ông lê lết trở về quê nhà, áo quần rách rưới, tiều tụy và bi gia đình làm ngơ; ngay cả vợ ông không thèm tiếp đón. Bà Tô thản nhiên ngồi dệt vải coi như không biết tới. Ông bùi ngủi cất bước ra đi. Sau đó, ông được trọng dụng và được phong là Tể Tướng của sáu nước (Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tề, và Sở). Trên đường đi qua nước Sở, ông ghé qua Lạc Dương là quê cũ, cả làng mang cờ quạt ra đón; người vợ quì lạy xin tha. Tô Tần ngửa mặt lên trời mà than rằng: “"Ôi! Khi nghèo khốn thì cha mẹ và cả vợ mình không nhận; khi giàu sang thì họ hàng sợ sệt. Người sinh ở đời, thế lực, chức vị và tiền của có thể coi thường được đâu!"

Sau khi miền Nam mất và trong hai thập niên kế tiếp, hàng vạn người chồng trở về từ các trại cải tạo . Gần như tất cả các bà vợ đã chờ đợi chồng sau 5, 10 năm hay lâu hơn trong hoàn cảnh vô cùng nghiệt ngã; họ chịu đựng, đứng vững và kiên trinh. Không biết ở các nước khác sẽ có được bao nhiêu phần trăm những phụ nữ cao quí vững lòng chờ chồng trong hoàn cảnh như thế. Giờ này, vài chục năm sau, có một số các ông nhìn thấy vợ mình già đi, thô mịch thì sinh tật đèo bòng, đi Việt Nam kiến vợ trẻ. Các ông sao không nhớ rằng ngày xưa, các bà vợ cũng xinh tươi, mũm mĩm; họ đã dâng hiến cả thời thanh xuân cho chồng.''

Bỉ sắc tư phong 彼嗇斯豐

Cũng trong vài câu đầu của Truyện Kiều của Nguyễn Du, chúng ta gặp ngay thành ngữ “Bỉ sắc tư phong.” Bỉ (彼) là cái kia, cái đó; Tư (斯) là cái này. Sắc (嗇) là keo kiệt, thiếu thốn; Phong (豐) là phong phú, dồi dào.

Như vậy, thành ngữ này có nghĩa: Nếu mặt này thiếu kém, thì mặt kia sẽ dồi dào. Trong cuộc sống, nếu được điều này, sẽ mất điều nọ. Đó là một thứ luật bù trừ, sự cân bằng; không thể đòi thỏa mãn cùng lúc mọi thứ.

Qua Truyện Kiều, cụ Nguyễn Du muốn gửi một thông điệp rằng tài ba và cuộc sống con người không thể toàn vẹn cùng nhau. Đó là câu “Chữ tài liền với chữ tai một vần.” Ngày trước, các thầy dạy Quốc Văn thì giải nghĩa đó là thuyết “Tài Mệnh Tương Đố” của cụ. Nhưng đúng ra thì cụ đã mượn ý từ câu thơ “Tài Mệnh lưỡng tương phương” 才命兩相妨 (tài và mệnh chỉ làm hại nhau) của Lý Thương Ẩn đời Đường bên Trung Hoa. “Đố” 妒 là ghen ghét, đố kị; còn “phương” 妨 là hại, là ngăn trở, (ví dụ: Vấn đề di dân bừa bãi gây phương hại đến nhiều lãnh vực trong xã hội). Vậy “tương đố” hay “tương phương” thì cũng như nhau.

Chúng tôi xin ghi lại toàn văn bài thơ Hữu Cảm 有感 của Lý Thương Ân như sau:

Trung lộ nhân tuần ngã sở trường 中路因循我所长
Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương 古来才命两相妨
Khuyến quân mạc cưỡng an xà túc 劝君莫强安蛇足
Nhất trản phương lao bất đắc thường 一盏芳醪不得尝

Dịch nghĩa:

Ta vốn theo sở trường của mình thong dong đi trên đường giữa.
Xưa nay tài và mệnh luôn hại nhau.
Khuyên anh không nên miễn cưỡng vẽ rắn thêm chân.
Nếu không thì một chén rượu ngon cũng không nếm được.

Trong Kinh Cựu Ước của Thiên Chúa Giáo cũng có câu: “Vì Ngài gây ra sự đau đớn, nhưng Ngài hàn gắn lại; Ngài gây ra vết thương, nhưng tay Ngài lại chữa lành.” (For He maketh sore, and bindeth up; He woundeth, and his hands make whole.” Job 5:18, ấn bản King James).

Phân biệt Vô và Phi

Tuần qua, có một thân hữu gửi thư nhờ giải thích về hai chữ Vô, Phi, Bất, và Thất vì thấy chúng như cùng một nghĩa.

Hai chữ Vô và Phi trong Hán tự đều có nghĩa là không (trái với có). Tuy thế, cách dùng có khác nhau, dù trong thực tế, người ta vẫn hiểu cách nhầm lẫn hai chữ này.

* Vô 無 (12 nét) còn đọc là ‘mô.” Nghĩa là không, trái nghĩa với “có.”

Ví dụ: Vô minh 無明 chữ nhà Phật, nghĩa là ngu si không có trí tuệ. Vô loại, vô gia đình, vô lương, vô lí, vô luân...

* Phi 非 (8 nét), cùng nghĩa với “vô” 無 ở trên; nhưng nó còn có nghĩa “trái ngược, không đúng với cái nghĩa đã có, đã được qui định.”

Ngoài ra, Phi cũng còn có những nghĩa khác: (1) Lầm lỗi. Như văn quá sức phi 文過飾非 (Có lỗi rành rành lại còn kiếm lý bôi xóa che lấp). (2) Chê, hủy báng. Như phi thánh vu pháp 非聖誣法 (chê thánh, vu miệt chánh pháp).

Để hiểu đúng về sự khác nhau giữa hai chữ Vô và Phi, xin đơn cử vài ví dụ:

1.- Người trong gia đình trực hệ ăn nằm với nhau. Ở các nước văn minh, nhất là Á Đông coi đó là hành vi “phi luân 非倫.” Vì xã hội đã có sẵn một nền luân lý ấn định rõ các mối quan hệ trong gia đình, việc nào được làm, việc nào bị cấm kị; mọi người đều được dạy thế, làm trái lại là “phi luân, phi đạo đức.” Nhưng nếu hành vi đó xảy ra ở Phi Châu hay các bộ lạc trên đảo Thái Bình Dương, thì phải coi là “vô luân 無倫” chứ không phải “phi luân 非倫.” Vì đối với các dân tộc còn sống man khai, không có nền đạo lí, quan niệm rõ ràng về các mối quan hệ, họ coi như việc giao hoan trong vòng gia đình là bình thường không có gì sai trái cả.

2.- Phi lý 非理 khác Vô lý 無理 ; Phi nghĩa 非義 khác vô nghĩa 無義. Phi lý phi nghĩa là những điều ngược lại những lý luận, ý nghĩa thông thường. Vô lý, vô nghĩa nói lên điều chưa hề có.

3.- Những tổ chức chúng ta thường nghe là “phi chính phủ” (NGO, Non-government organizations), gọi là phi, vì chúng không nằm trong phạm vi thẩm quyền của các chính phủ. Nhưng tình trạng “vô chính phủ” (anarchy) là khi trong xã hội, cộng đồng hỗn loạn, những đám người hành động không theo luật lệ, mạnh ai nấy làm, không ai kiểm soát được.

Chữ Phi 非 trong Hán Tự còn viết và đọc nhiều cách khác nhau: 不 bất, phầu, phủ; và cũng có nghĩa tương tự là Chẳng.

Ví dụ: bất khả (không thể), bất nhiên (chẳng thế), bất tử, bất đắc dĩ, bất đắc kì tử, bất phân thắng bại, bất lợi, bất nhân, bất nghĩa, bất minh, bất chính, vân vân.

Ngoài ra còn chữ Thất 失 (5n) có nghĩa là mất đi.

Ví dụ: Thất thần, thất sắc, thất thật (thiệt), thất đức, thất lộc (qua đời, cũng gọi là bất lộc), thất sách, thất nhân tâm, vân vân.

Đỗ Văn Phúc

Không có nhận xét nào:

Đăng nhận xét