Bài Cuối Cho Người Tình - Sáng Tác: Nguyên Vũ - Ca Sĩ: Mỹ Hạnh - Tranh: Họa Sĩ Nguyễn Sơn

Sáng Tác: Nguyên Vũ
Ca Sĩ: Mỹ Hạnh
Tranh: Họa Sĩ Nguyễn Sơn

Thu Xưa

 

Em đứng giữa mùa thu Cali
Chợt xao xuyến nhớ về quê Mẹ
Trước mặt em, xa lộ thênh thang
Cầu nối nhịp cầu...
Những hàng cây xanh, đỏ, tím, vàng
Pha sắc thắm đẹp trời thu ly xứ...

Lung linh một dải mây trời
Nàng thu lả lướt gọi mời thi nhân
Bút hoa tô vẻ đôi vần
Để thương, để nhớ muôn phần thu xưa

Quê em sáng nắng chiều mưa
Có anh dầu dãi sớm trưa bên đồng
Có nàng giặt lụa bên sông
Có cha vun sới những dòng ngô khoai
Có mẹ già buổi nắng mai
Tóc pha sương tuyết miệt mài chợ trưa
Vẫn vui cơm hẩm muối dưa
Hai mùa mưa nắng đong đưa tơ trời
Mặc thu mặc hạ đổi dời
Vẫn bình yên với cuộc đời hàn vi...

Đây mùa thu Cali
Nhớ thu xưa...nhớ người đi không về
Bao la một tấm tình quê
Tiếc thương cha mẹ tái tê cõi lòng
Đâu người giặt lụa bên sông
Chỉ ta lạc lỏng trên dòng nhân gian
Thu này rồi lại thu sang
Nỗi buồn sao cứ...mang mang trong hồn ...

Nguyễn phan ngọc an 

thu 2025

Giữa Trưa Nắng Mãi Mơ Hồ

Ở giữa trưa hè một giấc mơ

Dưới hiên mải miết đứng mong chờ

Nắng lấp lánh chập chờn nỗi hẹn

Có chút men nồng lên ý thơ

Tóc dưới hàng cây pha vệt nắng

Làn môi hồng một đoá hương sen

Cây đan tỏa bóng ôm đường vắng

Nỗi nhớ chồng lên cao ngất cao

Tà áo nào bay vờn trước gió

Hòa lòng theo một chốn vu vơ

Bước chân bụi hồng đi khắp ngả

Sao nắng giận hờn những bâng quơ

Giấc du miên trưa hè rực rỡ

Theo em hoa trắng áo xiêm cài

Có nụ xôn xao bờ vai nhỏ

Nụ tình đầu trong nắng phôi phai

Con diều lửng lơ trời hư ảo

Tiếng sáo lênh đênh thoảng mơ hồ

Nắng áp môi hôn gần lên má

Trái tim còn rực những hương xa.

Lê Mỹ Hoàn

5/23/2026

Chuyến Thăm Tây Bắc

 

Trong những lần trở về thăm đất mẹ, tôi đã có những chuyến đi đến các vùng dọc miền đất nước. Mỗi vùng là một đặc thù về con người, tình cảm, phong tục và tập quán...mỗi vùng đất là một sự trải nghiệm thực sự thú vị. Sau chuyến thăm lục tỉnh Nam kỳ, tôi ra miền Trung rồi lên miền Tây bắc, và chuyến đi Tây bắc này đã để lại nhiều ấn tượng đẹp về con người và cảnh vật nơi đây.

Trời Hà Nội vẫn còn lác đác những giọt sương mai trên những vòm lá và sương mù vẫn phủ kín lối đi khi chúng tôi có mặt tại ga tàu lửa để mua vé cho chuyến đi lên Lào Cai. Sáu giờ sáng nhưng ga Hàng cỏ đã chật cứng người, kẻ đi xuôi, người về ngược. Đây là ga trung tâm đi các miền của đất nước nên có rất nhiều tuyến. Điều đầu tiên tôi thấy là dòng người chen chúc để mua vé, ai cũng sốt ruột mua cho mình một tấm vé cho chuyến đi sớm nhất nên cảnh chen lấn đã diễn ra. Dường như ở đây, thói quen xếp hàng không tồn tại, mạnh ai người nấy chen. Cảnh hổn loạn, chen lấn, xô đẩy, tiếng kêu, tiếng la bắt đầu rối lên, tôi thực sự choáng váng trước cảnh tượng này. 

Một bạn đồng hành tôi bảo chúng tôi trông hành lý rồi hòa vào đám đông chen chúc. Một lúc sau người bạn quay ra mồ hôi lấm tấm, trên tay là mấy chiếc vé cho chuyến đi lên Lào Cai. Bấy giờ chúng tôi mới được an tâm ngồi đợi giờ lên tàu để đến thăm một vùng đất xa xôi và lạ lẫm, nơi có các dân tộc thiểu số sinh sống. Đảo mắt nhìn quanh một lượt, tôi thấy phòng chờ khá khang trang và rộng rãi, được trang trí các dãy ghế ngồi rất chắc chắn và đẹp, trên tường có treo tivi lớn chiếu các đài cho hành khách thư giãn trong lúc đợi tàu. Vì là một ga lớn với rất nhiều tuyến đường nên phòng đợi khá đông người, mỗi người một vẻ. Phần đông họ tay xách nách mang, từng đoàn người, từng từng lớp lớp kéo nhau đi, người lớn dắt trẻ con, hành lý lủng củng, nặng nề, những chú gà sống được bỏ trong bu gà, thò cái đầu có mào đỏ ra ngoài kêu ..cục..cục..rất vui mắt.

Cũng chẳng phải đợi lâu, chúng tôi đã được lên chuyến tàu đưa lên Tây Bắc. Lúc này lòng tôi bỗng háo hức và hồi hộp. Ghế ngồi của tôi sát bên cửa sổ nên ánh sáng và không khí rất dễ chịu và thoáng mát. Khoảng năm phút sau thì tàu chuyển động, bắt đầu hành trình đưa chúng tôi đến vùng đất xa lạ. Suốt thời gian tàu chạy, tôi đã say mê ngắm cảnh núi non đẹp đẽ hùng vĩ bên ngoài cửa sổ. Đây là vùng núi phía Bắc, với vô vàn núi rừng trùng điệp nối tiếp nhau chạy xa tít mù tắp như không bao giờ dừng lại. Trên sườn núi những mảnh ruộng bậc thang ẩn hiện trong mây nhìn khung cảnh rất ngoạn mục. Tàu của chúng tôi chạy men theo các sườn núi, vì là đường đèo nên tàu hết lắc bên này lại nghiêng bên kia, đó là cảm giác khác rất xa với những lần ngồi trên những chuyến xe hoặc tàu hỏa mà tôi đã đi trước đó dưới đồng bằng. Nhìn về phía sau, con đường quanh co uốn lượn như một con rắn khổng lồ vắt vẻo qua các sườn núi tạo nên một cung bậc cảm xúc rất riêng mà tôi chỉ biết gọi vui là "cảm xúc Tây Bắc."

Tàu chạy suốt hơn tám giờ đồng hồ và được nhân viên trên tàu thông báo sẽ kết thúc hành trình ở ga Phố Lu. Tàu chậm dần vào ga, đây là một ga nhỏ nơi biên giới xa xôi nên người xuống và lên tàu cũng rất ít, chỉ có một vài người dân địa phương và một vài người khách du lịch theo kiểu khám phá, một kiểu du lịch "bụi" mà giới trẻ ở Việt nam gọi là "đi phượt”. Và thêm một vài nhà nhiếp ảnh đi lên vùng núi này để săn ảnh. Nghe nói vùng núi phía bắc nầy là thiên đường cho các nhiếp ảnh gia vì cảnh vật và con người nơi đây đã mang về cho họ rất nhiều giải thưởng trong nước cũng như quốc tế. Tôi bước xuống tàu, nhìn quanh khắp sân ga, cảnh vắng vẻ và đìu hiu khiến có một cảm giác lạ lẫm. Vốn đã quen với nơi đông đúc, nay gặp cảnh này tôi thấy bâng khuâng. Bước ra cửa nhà ga trong không khí se lạnh, một vài người bán hàng rong chạy tới mời mọc, năn nỉ, một anh xe ôm lại hỏi về đâu để anh chở về, nhưng người bạn đã thu xếp xe cộ từ trước, xe đưa chúng tôi về huyện Bắc Hà, một trong hai vùng đặc sắc nhất của tỉnh biên cương xa xôi hẻo lánh. Gọi là thị trấn, nhưng nó chỉ nhỏ xíu với vài ngôi nhà lác đác đìu hiu của các hộ người Kinh lên đây làm ăn buôn bán, nghe nói các dân tộc thiểu số ở nơi xa hơn, trong các bản ở ngang sườn núi, họ chỉ xuống thị trấn để mua sắm những thứ nhu yếu phẩm và trao đổi những sản vật mà họ săn bắt và gặt hái được. 

Một người sống ở đây lâu năm cho biết thêm, chúng tôi có thể thuê phòng nhà nghỉ ở ngay thị trấn này với giá rất rẻ là khoảng 120 ngàn Việt Nam (khoảng 6 đô-la) hay vào xin ở trong các hộ gia đình dân tộc thiểu số cũng được và họ rất mến khách, sẵn sàng chào đón bất cứ ai muốn vào ở cùng gia đình họ. Một phần còn bỡ ngỡ chưa quen nên tôi chọn ở nhà nghỉ ngoài thị trấn và sẽ đi vào các bản để thăm và tìm hiểu các hộ gia đình sau. Hơn tám giờ đồng hồ lắc lư trên tàu, cảm thấy hơi mệt nhưng khung cảnh và khí hậu ở đây khiến tôi rất háo hức muốn đi thăm viếng ngay, không muốn nằm nghỉ chút nào. Tôi vào chợ để kiếm một cái gì ăn lót dạ sau một chuyến đi dài. Nơi đây, chợ như là một trung tâm thương mại, nó được tổ chức thành một vùng đất bằng dưới chân núi, các hàng quán, hàng tạp hóa được bày bán dưới các tấm lều bốn góc một cách tạm bợ và sơ sài. Dù được coi là đông vui và sầm uất nhất nhưng nó cũng chỉ lèo tèo vài hàng quán dường run rẩy dưới những ngọn gió heo may.

Bước vào một hàng ăn, dưới một căn lều bốn góc, bên trong đặt vài bộ bàn ghế rất đặc biệt chưa từng thấy nơi nào dưới vùng đồng bằng có được, những băng ghế dài được đóng từ một tấm ván có bốn chân chĩa ra, nứt nẻ, cũ kỹ và bám đầy bụi bặm. Có nhiều thức ăn được giới thiệu, và tôi đọc thấy trong menu một món ăn truyền thống ở đây mà người ta bảo không ăn món này thì coi như là chưa đi lên vùng Tây Bắc, đó là món Thắng cố. Thắng cố là một món ăn có dạng như một nồi súp hay đúng hơn là một nồi hầm của thịt ngựa được bắc trên lò và đỏ lửa luôn luôn. Trong nồi là đủ các bộ phận của con ngựa sau khi được làm thịt đều bỏ vào đây hầm cùng một vài loại gia vị và dược thảo. Tôi vốn không thích ăn thịt nên đã chọn cho mình một món ăn dân dã hơn và phù hợp hơn đó là món Mèn mén. Giống như bánh mì ở châu Âu và gạo ở vùng xuôi, Mèn mén là món ăn chính và phổ biến ở đây, nó được chế biến từ hạt bắp nấu lên bỏ vào cối quết nhuyễn và trộn với gia vị. Khi xuất mèn mén được đưa ra, tôi đã bị mê hoặc bởi màu vàng của bắp và làn khói nóng hổi bốc lên đưa một mùi thơm dịu nhẹ và ngọt ngào. Nếm thử món mèn mén ấm nóng mới bắc trên bếp xuống, vị ngọt và bùi của bắp với một vài loại gia vị hòa trộn khiến cho tôi rất thích thú. Chỉ một loáng sau, tôi đã ăn hết dĩa mèn mén một cách ngon lành. Không biết vì nó ngon, lạ hay là vì đói sau cuộc hành trình dài, nhưng thật tình tôi đã rất yêu thích món ăn này đến nỗi định bụng sẽ ăn nó lại vào ngày mai.

Dạo một vòng quanh khu chợ, tôi cảm nhận được rất nhiều điều. Là nơi tập trung buôn bán và trao đổi của người miền xuôi với người miền ngược, và của người miền ngược với nhau nên nơi đây tập trung rất nhiều các cộng đồng sắc tộc anh em. Áo quần của họ rất đẹp, tất cả được dệt bằng thổ cẩm, là những sợi của cây lanh do chính tay họ trồng, giã, tách sợi và dệt, nên mỗi bộ áo quần của họ từ khi bắt đầu làm cho đến khi hoàn thành phải mất cả năm. Mỗi sắc tộc được phân biệt qua tập tục, vùng cư trú và nhứt là qua trang phục. Ở đây phần lớn là người H’mong, trong đó có H’mong đen và H'mong đỏ là dựa trên màu sắc của trang phục họ mặc, ngoài ra còn có người Hà Nhì, Lô Lô, Tày, Nùng. Mỗi sắc tộc ngoài y phục khác nhau còn mang một loại nữ trang riêng. Các vật trang trí trên tay, cổ và trang phục được làm rất đẹp và tinh xảo, phần nhiều được làm bằng bạc trắng, những tua rua trên áo có đính những chiếc lục lạc nhỏ kêu leng keng theo những bước đi, những cử động của người mang, khiến không khí rất vui và nhộn nhịp. Họ tập trung lại, nói chuyện bằng ngôn ngữ dân tộc của họ, nhưng họ vẫn nói được tiếng Kinh mỗi khi có người Kinh hỏi chuyện. 

Hàng hóa họ mang về chợ trao đổi là những sản phẩm họ tự tay làm được, những mảnh vải thổ cẩm họ tự tay dệt, rượu bắp họ nấu, rồi gà, lợn, lưỡi cày, lưỡi cuốc, các vật trang sức mà họ làm ra, đều được mang đến đây để bán và trao đổi. Đi một vòng quanh chợ, cái gì cũng thấy lạ, cái gì cũng thấy hay, vì đây là lần đầu tiên được tận mắt chứng kiến, được tận tay sờ vào những sản phẩm và được trực tiếp nói chuyện với họ, tôi rất vui và thích thú. Tôi đi vòng vòng dưới cái lạnh se se mà không thấy chán cũng không thấy mệt. Khi thử bắt chuyện với một người bán hàng là dân tộc H'mong đen, vì tôi nói giọng miền Nam nên anh ta không hiểu, phải nhờ người bạn đi cùng dịch dùm. Xa xa là một nhóm người ngồi bán măng rừng, những lúc không có khách thì họ ngồi tước và se sợi đay, hoặc ngồi may, thêu thổ cẩm. Lúc nào miệng họ cũng nói chuyện líu lo nhưng hai tay vẫn làm việc thoăn thoắt. Bàn tay có những ngón to, thô và sần sùi nứt nẻ bởi khí hậu và công việc làm quanh năm suốt tháng, nhưng ai nhìn cũng có vẻ rắn chắc và khỏe mạnh. 

Chỉ dạo một vòng quanh ngôi chợ nhỏ, tôi cũng đã trãi nghiệm và khám phá ra được nhiều điều mà trước đây tôi chưa hề biết hoặc chỉ biết một cách chung chung, mơ hồ qua sách báo. Tôi thật hài lòng về chuyến đi đã cho tôi tận mắt chứng kiến được những điều hay, những điều lạ lẫm tạo thành nét riêng của mỗi vùng miền, mỗi địa phương, không nơi nào giống nơi nào. Một người dân bản địa cho tôi biết ở đây không có cướp giật, không có móc túi, không có lừa đảo như ở dưới xuôi hay các khu đô thị khác. Họ sống thật thà, chất phác và thoải mái tựa như sống trên thiên đường. Điều này khiến tôi bất ngờ và cảm thấy rất thích thú. Có một điều là dễ thấy là người lao động ở đây có đủ các lứa tuổi, các cụ già thì bán hàng, các em nhỏ đi bán các vật lưu niệm cho khách du lịch, mỗi người một việc. Một em nhỏ khoảng 2-3 tuổi được mẹ bỏ trong gùi mang sau lưng nghiêng qua nghiêng lại theo từng bước đi trông thật vui mắt.

Sau buổi đi chợ, tôi trở về nghỉ ngơi lấy sức để hôm sau sẽ vào các bản cheo leo trên núi nơi họ sinh sống. Giấc ngủ đến với những nỗi háo hức về chuyến đi ngày mai...

Sáng hôm sau, khi sương mù còn dày đặc phủ khắp các lối đi, tôi đã dậy ăn sáng để đi vào bản. Các bản nơi họ sinh sống cách thị trấn nơi chúng tôi trọ khoảng 20km nên phải đi xe máy vào gần đến bản rồi đi bộ vào và chuyến này chúng tôi sẽ đi viếng một nơi có tên là bản Phố. Con đường đi uốn lượn ngoằn ngoèo ven theo sườn núi, khung cảnh rất đẹp và thơ mộng, sương phủ mờ đường chúng tôi đi, xa xa từng cụm mây trắng xóa vương vương trên các tàng cây, nó bay lơ lửng qua đầu tưởng như cứ với tay ra là chạm tới được. Hai bên đường là những thửa ruộng bậc thang xếp dọc như những bậc cấp lên tận đỉnh núi, lác đác lúa chín vàng, khung cảnh thật nên thơ và hùng vĩ. Trên đường đi, chúng tôi thấy rất nhiều người dân bản địa đi làm rẫy hoặc đi hướng về phía chợ, họ mặc áo quần của dân tộc họ, trên vai đeo những chiếc gùi nặng, tay dắt ngựa cắm cúi đi. Xuống xe, chúng tôi men theo những thửa ruộng bậc thang, qua những khu vườn mận tam hoa nở hoa trắng muốt, đi vào nhà một người dân bản địa. 

Ở đây dân chúng làm nhà bên sườn núi thấp, không có hàng rào và cũng không có cửa. Không có ai ở nhà, có lẽ họ bận đi làm nương đến tối mới trở về. Đi qua hai ngọn đồi nữa mới đến một ngôi nhà khác, lần này có người ở nhà và hai đứa trẻ con, nhà này cũng không có có hàng rào và không có cửa, giống như các ngôi nhà khác chung quanh đó. Lòng không khỏi lạ lùng thắc mắc nhưng rồi tôi nhớ lại, khi ở ngoài thị trấn có người cho biết rằng ở đây không có ăn cắp, cũng không có lừa đảo. Họ rất mến khách, đó là cảm nhận đầu tiên của tôi. Họ vồn vã mời tôi ngồi bên bếp lửa, lấy rượu bắp ra mời và nói chuyện rất chân tình. Ngoài sân hai đứa trẻ chơi đùa với nhau, áo quần xộc xệch, nhưng đứa nào cũng khỏe mạnh nhanh nhẹn với đôi mắt sáng tinh anh. Viếng thêm một nhà khác, tôi cũng được đón tiếp và trò chuyện rất ân cần và được mời lại dùng bữa cơm trưa cùng gia đình họ, nhưng tôi phải từ chối để về chuẩn bị cho chuyến lên thị trấn Sapa ngay trong chiều nay.

Ngồi trên xe lên thị trấn Sapa mà lòng tôi cứ miên man nghĩ về vùng đất Bắc Hà mà tôi vừa đi qua, nó thấm nhẹ vào lòng, cho tôi hiểu thêm về tình người, về lòng chân thật, làm tôi bâng khuâng nhẹ nhàng. Trở về với hiện tại, khung cảnh bên đường là những thửa ruộng bậc thang quen thuộc, những cụm mây vắt vẻo qua các sườn núi, những người H’mong lặng lẽ và lầm lũi bên đường. Tất cả cứ xa tít, xa tít rồi nhỏ dần sau xe chúng tôi. Xe chạy khoảng ba giờ đồng hồ thì đến thị trấn Sapa, nơi đây đông đúc hơn dưới Bắc Hà, là địa bàn cư trú của người H’mong đen và Dao đỏ. Cao hơn so với Bắc Hà nên không khí càng lạnh và mây mù nhiều hơn, khung cảnh rất đẹp. Sau khi vào cất hành lý, tôi tản bộ ra các phố gần đó và thích thú hòa nhập vào phố xá tấp nập, nhộn nhịp giữa người Kinh và người dân tộc thiểu số. Dưới cái se lạnh và sương bảng lảng, con người như ẩn hiện mờ ảo trong mây. Bước vào một quán bên đường, ngồi bên bếp lửa than ấp áp, tôi được thưởng thức một ống cơm lam nóng hổi và ngon lạ lùng. Cơm lam là loại cơm được nấu bằng gạo nương, bỏ vào ống tre tươi và nướng trên bếp than, đến khi ống tre cháy là lúc cơm vừa chín, mùi thơm của lúa nướng và mùi tre non quyện vào nhau thơm nức. Sau ống cơm lam, tôi được mời ăn thêm hai hạt dẻ nướng, hạt dẻ nhập từ Trùng Khánh to gần bằng quả trứng gà, thơm và bùi ngậy. Rồi tôi lại ăn thêm một khúc mía nướng, cái vị ngọt của mía nướng rất đậm và mát. Tôi cảm thấy thật hài lòng về những món ăn đơn giản nhưng lại rất ngon và tinh tế này, tự nghĩ chuyến đi này đã cho tôi thưởng thức qua những món ăn ngon lạ xưa nay chỉ nghe nói đến trong văn chương sách vở.

Người từ miền xuôi đem theo tình người miền núi

Nhà sàn lả lơi đứng bên đường hoang vắng soi

Đưa chân anh qua đồi, cơm lam đem theo người

Lên cao anh ôm trời, để dòng suối lẻ loi...

(Phạm-Duy, Con đường Cái Quan)

Tiếng khèn dập dìu mời mọc và lôi kéo của một đám thanh niên đi tìm bạn cất lên đằng xa dưới cái xe lạnh và sương mù phủ kín. Chúng tôi đi qua một ngôi nhà thờ nguy nga và tráng lệ được xây bằng đá cách đây đã hơn trăm năm mà làn sương mờ ảo càng khiến nơi đây như linh thiêng hơn và huyễn hoặc hơn.

Trở về nghỉ ngơi nơi cư trú mà tôi cứ thấy lâng lâng, một vẻ gì đó rất nhẹ nhàng, mơ hồ, một chuyến đi thú vị, một chuyến khám phá nơi chốn núi rừng xa xôi, vùng đất với những ngọn núi như những chiếc bát úp chạy mãi, chạy mãi, vùng đất với các anh em dân tộc thiểu số sống vắt vẻo trên lưng chừng trời. Những khuôn mặt tôi đã tiếp xúc, những mảnh vườn trắng muốt hoa lê mà tôi đã đi qua, sự chân chất thật thà của người dân nơi đây...chao ôi, sao mà thân thương thế, gần gũi mà đáng mến thế, nó cứ chập chờn, len lỏi và giấc ngủ nhẹ nhàng kéo đến tự bao giờ. Ngủ thật ngon để tiếp tục cuộc hành trình ngày mai...

Mỹ trí tử

Sự Quan Trọng Của Luân Lý Trong Đời Sống Xã Hội - Ngô Thị Quý Linh (Phần 2)

 Ở nước Việt, sau thời kỳ loạn lạc Thập-nhị sứ-quân (945-967), vua Đinh-tiên-hoàng  (968-979) đặt ra hình phạt rất nặng: đặt vạc dầu ở trước điện, nuôi hổ báo ở trong vườn, rồi ra  lệnh hễ ai phạm tội thì bỏ vào vạc dầu hay là cho hổ báo ăn.  

Đời Tiền-Lê (980-1009), những sự chém giết tàn bạo xảy ra ngay trong triều đình. Sau  khi vua Lê Đại-hành (980-1005) mất, các hoàng tử tranh nhau ngôi vua. Tranh giành trong bảy  tháng thì thái-tử Long Việt lên ngôi. Long Việt là người mà vua Đại-hành đã định truyền ngôi  cho lên làm vua. Nhưng Long Việt mới lên ngôi được ba ngày thì bị em cùng mẹ là Long Đĩnh  sai người vào cung giết đi, mới 23 tuổi. 

Long Đĩnh (1005-1009) ưa sự chém giết, ra những hình phạt dã man đối với tù phạm. Vua chết lúc 24 tuổi. Các quan trong triều tôn tả thân-vệ điện-tiền chỉ-huy-sứ Lý Công Uẩn lên  làm vua là vua Lý Thái-tổ.  

Trong khoảng bốn mươi năm, từ khi nhà Đinh lên (968) đến khi Lê Long Đĩnh mất  (1009), triều đình đã không hướng dẫn dân chúng sinh sống theo một tiêu chuẩn đạo đức hay  nhân sinh quan nào rõ rệt mặc dù tam-giáo đã được truyền vào nước Việt từ những thế kỷ đầu  công-nguyên. 

Vua Lý Thái-tổ (1010-1028) xuất thân từ chốn cửa thiền, thường đọc kinh Phật, hiểu giáo  lý đạo Phật, nên cho đem đạo Phật ra truyền dạy cho dân chúng, cho họ hiểu biết luật nhân quả mà làm điều lành tránh điều ác. Ảnh hưởng của đạo Phật trên các vua nhà Lý được thấy rõ rệt  nhất trong việc xét xử và định hình phạt với tội nhân.  

Vào năm trời rất lạnh, vua Lý Thánh-tông (1054-1072) truyền đem chăn chiếu cho tù nhân và cho tù nhân ăn ngày hai bữa. Vua bảo các quan rằng: “Trẫm ở trong cung nào lò sưởi ngự, nào áo lót cầu còn rét như thế này, nghĩ đến  người tù giam trong ngục, khổ sở về gông cùm, chưa biết rõ ngay gian, mà ăn không no  bụng, áo không kín mình, gió rét khổ thân, hoặc có kẻ chết không đáng tội, trẫm rất  thương xót. Vậy hạ lệnh cho hữu ty phát chăn chiếu và mỗi ngày hai lần phát cơm.” (Đại Việt Sử-ký Toàn-thƣ) Có lần xét án, vua chỉ vào công chúa Động-Thiên đứng gần đó mà bảo các quan rằng: “Lòng trẫm yêu dân cũng như yêu con trẫm vậy, hiềm vì trăm họ ngu dại, làm càn  phải tội, trẫm lấy làm thương lắm. Từ rày về sau tội gì cũng giảm nhẹ bớt đi.” (Đại-Việt  Sử-ký Toàn-thƣ) 

Đời Nhân-tông (1072-1127), vua cấm mọi người không được dùng gậy tre gỗ và đồ nhọn  sắc đánh nhau. Đời Anh-tông (1138-1175), hễ tranh nhau ruộng ao mà dùng binh khí như gươm,  dao đánh nhau đến tử thương thì phạt 80 trượng và phải tội đồ*, ruộng ao thì trả cho người bị thương. [*tội đồ: một tội trong ngũ-hình, bị đem đày đi chỗ khác và bắt làm việc khổ sai.] 

Đạo lý nhà Phật có được ảnh hưởng như vậy là nhờ vua Lý Thái-tổ đã nhận được sự giáo  dục của các nhà sư là giới có học thức lúc bấy giờ. Khi vua mới lên ba, mẹ ông đem ông cho sư Lý Khánh Văn làm con nuôi nên ông có họ tên là Lý Công Uẩn. Sư Vạn Hạnh chùa Lục-tổ xem  tướng ông thông minh nên đem về dạy.  

Sư Vạn Hạnh họ Nguyễn, trong nhà nhiều đời thờ Phật. Thuở còn trẻ ông đã học cả tam giáo, đọc rất nhiều sách, xem thường công danh phú quý. Năm 21 tuổi ông xuất gia theo học Thiền-Ông chùa Lục-tổ. Ông có kiến thức cao rộng nên lời nói của ông được xem như lời sấm  tiên tri. Ông rất gần với Lý Công Uẩn, bàn luận nhiều việc quan trọng. Khi thấy cây gạo ở hương  Diên-Uẩn, châu Cổ-Pháp bị sét đánh, người châu ấy thấy hiện lên nhiều hàng chữ. Sư Vạn Hạnh  mới nói với Công Uẩn rằng: “Mới rồi tôi thấy chữ bùa sấm kỳ lạ, biết họ Lý cường thịnh, tất dấy  lên cơ nghiệp. Nay xem trong thiên hạ người họ Lý rất nhiều, nhưng không ai bằng Thân-vệ là người khoan thứ nhân từ được lòng dân, lại đang nắm binh giữ quyền trong tay, đứng đầu muôn  dân chẳng phải Thân-vệ thì còn ai đương nổi nữa. Tôi đã hơn 70 tuổi rồi, mong được thư thả hãy  chết, để xem đức-hóa của ông như thế nào, thực là cái may nghìn năm có một.” (Đại-Việt Sử-ký  Toàn-thƣ) 

Câu nói của sư Vạn Hạnh cho thấy sự mong đợi của ông nơi người học trò Lý Công Uẩn,  đã được ông rèn luyện cả đạo lý Phật và Nho, để đem đạo từ-bi của nhà Phật và phương cách  đức-hóa của nhà Nho ra gây dựng nhân sinh quan cho xã hội. 

Nhờ các vua nhà Lý rất trọng đạo Phật mà đạo Phật được phổ biến rộng rãi trong dân  gian. Sang đời Trần, các vua đầu đời Trần đều mộ đạo Phật, ăn chay, bố thí vàng bạc tiền lụa cho  người nghèo. Vua Trần Nhân-tông (1279-1293), sau khi nhường ngôi cho Anh-tông thì xuất gia  lên núi An-Tử, lấy các đạo hiệu là Trúc-Lâm đại-đầu-đà, Trúc-Lâm đại-sĩ và Giác-hoàng điều 

ngự, pháp danh là Hương-Vân đại-đầu-đà, với ý là tu hành theo Thập-nhị hạnh đầu-đà (mười hai  điều khổ hạnh). Năm 1304, đức Giáo-hoàng du hành trong dân gian, khuyên dân chúng bỏ tục  thờ tượng lõa thể và sinh thực khí, và thực hành Thập-thiện, giáo lý căn bản của đạo Phật. Giác hoàng có ý định xây dựng nhân sinh quan cho xã hội theo luân lý đạo đức nhà Phật. Thập-thiện là mười điều thiện thực hiện qua tâm, khẩu, ý, gồm có: không sát sinh; không trộm cắp; không tà dâm; không nói lời dối trá, gạt người; không nói lời ly gián khiến cho người ta ngờ vực, hiềm  khích nhau; không nói lời ác dữ, độc địa, tục tằn; không nói lời phù phiếm, hoa mỹ, không chân  thực; không tham mê dục vọng; không cáu giận, bực bội; không tà kiến, hiểu biết nhầm lạc, mê muội.  

Thuyết luân-hồi báo ứng phổ thông khắp mọi giới và ảnh hưởng của đạo Phật lan tràn  khắp trong nước. Nho thần Lê Quát viết trong bài “Văn bia chùa Chiêu-Phúc” (chùa ở Bái-thôn,  lộ Bắc-Giang) như sau: 

“Nhà Phật lấy họa phúc để cảm động lòng người, sao mà được người tin theo sâu bền như thế! Trên từ vương công, dưới đến dân thường, hễ bố thí vào việc nhà Phật, dù đến hết tiền của cũng không sẻn tiếc. Ví ngày nay gửi gắm vào tháp chùa thì trong lòng sung sướng như nắm được khoán ước để lấy sự báo ứng ngày sau.

Cho nên trong tự kinh thành, ngoài đến châu phủ, cho đến thôn cùng ngõ hẹp, không phải ra lệnh mà tuân theo, không bắt phải thề mà giữ đúng. Chỗ nào có người ở, tất có chùa Phật, bỏ đi rồi lại dựng lên, nát đi rồi lại sửa lại, lâu đài chuông trống chiếm đến nửa phần so với dân cư. Đạo Phật thịnh rất dễ mà được rất mực tôn sùng.

Ta thuở trẻ đọc sách, khảo xét xưa nay, cũng biết rõ ít nhiều đạo của thánh-nhân, dùng để giáo hóa người ta mà rốt cuộc chưa có thể được tin theo ở một hướng. Từng dạo xem núi sông, dấu chân đi hàng nửa thiên hạ, mà tìm nhà học và văn-miếu thì chưa từng thấy có đâu. Do đấy ta rất lấy làm xấu hổ với tín đồ nhà Phật. Bèn viết ra đây để tỏ lòng ta.” (Đại-Việt Sử-ký Toàn-thƣ)

Đạo Phật đã có ảnh hưởng rất lớn về phương diện đạo đức trong xã hội đời Lý và đầu đời  Trần. Nếu không có những yếu tố do hoàn cảnh lịch sử gây ra làm xúc tác thì đạo Phật vẫn có thể là đạo thịnh hành nhất ở Đại-Việt.  

Vì cần có một tầng lớp có kiến thức giúp vua trong việc trị nước và chống ngoại xâm  (Mông-cổ – Nguyên), thay thế giới tăng lữ nhà Lý, triều Trần chuyển đổi trọng tâm giáo dục từ học thuyết nhà Phật sang triết thuyết nho-học với hai mục đích: – chính trị: học thuật trị nước,  và – nhân sinh vị luân lý: học đạo làm người theo triết lý nhân sinh của nho-học. Về triết lý nhân  sinh nho-học, sách Trung-Dung viết: “Đạt Đạo trong thiên hạ có năm luân: đạo vua tôi, đạo cha  con, đạo vợ chồng, đạo anh em, đạo kết giao bằng hữu. Năm luân đó là những luân để đạt được  Đạo vậy.” 

Năm 1253, vua Trần Thái-tông (1225-1258) cho mở Quốc-học-viện để giảng Tứ-thƣ  Ngũ-kinh là hai bộ sách chính yếu của nho-học. Tứ-thư gồm có: Luận-Ngữ, Đại-Học, Trung Dung, Mạnh-Tử; Ngũ-kinh gồm có: kinh Thi, kinh Thƣ, kinh Dịch, Lễ-ký, Xuân-Thu. 

Sử-thần Lê Văn Hưu (thế kỷ thứ 13) bàn trong Đại-Việt Sử-ký (1273) rằng một số việc  làm của các vua nhà Lý không hợp đạo Nho. Khi viết đến việc vua Lý Thái-tổ cho xây nhiều  chùa, Lê Văn Hưu phê bình:  

“Lý Thái-tổ lên ngôi mới được hai năm, Tôn miếu chưa dựng, Xã tắc chưa lập mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên-Đức, lại sửa chữa chùa quán ở các lộ và cấp độ điệp cho hơn nghìn người ở Kinh sư làm tăng, thế thì tiêu phí của cải và sức dân về việc thổ mộc biết chừng nào mà kể? Của không phải là trời mưa xuống, sức không phải là thần làm hộ, há chẳng phải là vét máu mỡ của dân ư? …”

Điều này chứng tỏ các vua nhà Trần có xướng suất đạo Nho thì sử-thần mới dám viết như thế. 

***

“Thư báo thắng trận của Lý Công Bình đến kinh sư. Ngày mậu thìn, vua ngự đến  hai cung Thái-thanh và Cảnh-linh và các chùa quán trong thành để lễ tạ ơn đạo Phật giúp  ngầm cho Công Bình đánh được người Chân-lạp. 

Lê Văn Hưu bàn: Kể ra sự trù tính ở trong màn trƣớng quyết định đƣợc sự thắng  ở ngoài nghìn dặm, đó là công của ngƣời tƣớng giỏi cầm quân chế thắng. Thái-phó Lý  Công Bình phá đƣợc quân Chân-Lạp cƣớp châu Nghệ-An, sai ngƣời báo tin thắng trận,  Thần-tông đáng lẽ phải cáo thắng trận ở Thái-miếu, bàn công ở triều đƣờng để thƣởng  cho bọn Công Bình về công đánh giặc mới là phải: nay lại quy công cho đạo Phật, đến  các chùa quán mà lễ tạ, nhƣ thế không phải là ủy lạo kẻ có công, cổ lệ khí quân lính.” 

“Tháng 3 (1129), Lý Tử Khắc dâng tâu rằng rừng ở sông Đáy có hươu trắng. Vua  sai thái-úy Lưu Khánh Đàm đến bắt được. Thăng Tử Khắc làm khu mật sứ, theo trật  Minh-tự, đội mũ bảy cầu. 

Lê Văn Hưu bàn: Kể ra ngƣời xƣa gọi là điềm lành, là dùng đƣợc ngƣời hiền  cùng là đƣợc mùa thôi, ngoài ra không cái gì đáng gọi là điềm lành cả. Huống chi chim  quý thú lạ không nuôi ở nƣớc, đó cũng là lời khuyên răn của tiên vƣơng để lại. (…) Thần tông vì dâng thú mà cho quan tƣớc, thế là thƣởng lạm; (ngƣời dâng thú) không có công  mà nhận thƣởng, thế là dối vua.” 

***

“Mùa xuân, tháng giêng (1130), xuống chiếu rằng con gái các quan không được  lấy chồng trước, đợi sau khi chọn sung vào hậu cung, người nào không trúng tuyển mới  được lấy chồng. 

Lê Văn Hưu bàn: Trời sinh ra dân mà đặt vua để chăn nuôi không phải để cho  vua tự phụng. Lòng cha mẹ ai chẳng muốn con cái có vợ có chồng, thánh nhân thể lòng  ấy, chỉ sợ ngƣời đàn ông đàn bà không đƣợc yên chốn thôi. Cho nên Kinh Thi hình dung  điều ấy trong thơ Đào yêu và thơ Xiếu hữu mai để khen việc giá thú kịp thì và chê việc để lỗi thì vậy. Thần-tông xuống chiếu cho con gái các quan phải đợi khi tuyển vào cung  không trúng rồi mới đƣợc lấy chồng thì là tự phụng cho mình, có phải là lòng làm cha mẹ 

dân đâu?” 

Ảnh chụp của thân hữu ẩn danh

Đời Trần Dụ-tông (1341-1369), Trương Hán Siêu, trong chức vụ gián-nghị đại-phu sung  tham-tri chính-sự, đã phê bình hành vi của những sư-tăng “phá hại di-luân, hư phí của-cải”, trong  bài “Ký về việc trùng tu tháp Linh-tế” trên núi Dục-thúy. Trong bài “Văn bia chùa Quan Nghiêm” ở Bắc-Giang, ông hạ bút như sau: 

Dựng chùa chẳng có ý gì 

Khắc bia cũng chẳng việc chi đến mình. 

Thánh triều đương buổi văn minh 

Dị đoan chớ để dân tình mê say. 

Đạo Nghiêu Thuấn phải bày cho rõ 

Học Lỗ Châu đường tỏ không mờ. 

Sá chi đạo Phật hư vô 

Dối ai ai dối dễ hồ dối ai. 

(Chùa đổ dựng lại, vốn không phải là ý của ta; bia dựng mà khắc thì việc gì ta nói. Hiện  nay triều-đình muốn phát huy giáo hóa nhà vua để chấn chỉnh lại phong-tục đồi bại. Vậy những  mối dị-đoan cần được trừ bỏ; chính đạo phải được phục hồi. Phàm làm bậc sĩ phu, hễ không phải  là đạo Nghiêu Thuấn thì không nên tâu trước mặt vua, hễ không phải là đạo Khổng Mạnh thì 

không nên chép thành sách; vậy mà lắm kẻ cứ liên miên lầm dầm niệm Phật thì ta hòng nói dối  ai? - Lịch-triều Hiến-chƣơng Loại-chí) 

    Đời Hồng-đức (1470-1497), sử gia Ngô Sĩ Liên phê bình các kỳ thi tam-giáo cho thấy lý do tại sao đạo Phật và đạo Lão dần dần không còn ưu thế như đạo Nho.

“Thi Tam-giáo có thể thông hiểu giáo lý Nho, Đạo, Thích, được cho làm quan. Các bậc chân nho đời xưa cũng có xem rộng bách gia chư tử, ra vào Lão-học và Phật học, xét cứu ra biết rằng Lão-học và Phật-học mung lung mờ mịt, không có chỗ rõ rệt để nắm vào, quay về mà tìm chân lý ở Lục-kinh*. Lục-kinh truyền lại cái đạo lý của Khổng phu-tử, có giềng mối vua tôi, cha con, có dạy về nghĩa “dân di vật tắc”: dân có quan hệ nhất định, vật có phép tắc. Cái tôn chỉ của nó tại chỗ “duy tinh duy nhất”. Nó làm cho kẻ nào đã học đạo Nho, lại xem sang đạo Phật đạo Lão nữa. Đạo Lão nói về vấn đề thiên biến vạn hóa, có đức không phải đức, tùy cảm ứng vậy, có dấu vết thì không còn mãi. Đạo Phật dạy điều không sống không chết, không đến không đi, cũng không có gân sức, không có tướng mạo. Ấy là cái học có sâu rộng mà không thuần, tâm rối mà không nhất trí, thì dù có được ra phù vua giúp nước, hiểu lẽ huyền diệu của A Nan, Ma Ha thì có ích gì cho thế đạo quốc dân. Cho xuất thân để làm gì?” (Lịch-triều Hiến-chƣơng Loại-chí) [*Lục-kinh: sáu quyển sách của nho gia gồm có các kinh: Thi, Thƣ, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân-thu.]

“Đình lục-lăng ở chùa Yên-lãng (Hà-đông)” 

Nam-Phong số 111

Sau thời kỳ nho-học thịnh trị đời Hồng-đức, ảnh hưởng của dòng tam-giáo đồng-lưu:  Phật, Nho, Lão hãy còn được nhận thấy trong tác phẩm Truyền-kỳ mạn-lục của Nguyễn Dữ.  Nguyễn Dữ sống vào khoảng các triều vua Lê Uy-mục (1505-1509), Tương-dực (1510-1516),  Chiêu-tông (1516-1524), Cung-hoàng (1524-1527). Ông đỗ thi hương, được bổ làm tri-huyện,  nhưng làm được một năm thì xin từ chức lấy lý do phải phụng dưỡng mẹ. Truyền-kỳ mạn-lục của  Nguyễn Dữ được xem là một tập sách đặc sắc trong thời kỳ đầu thế kỷ thứ 16 về văn chương  cũng như nội dung của truyện. Ôn-đình-hầu Vũ Khâm Lân đời Lê khen là “thiên cổ kỳ bút” vì văn viết vừa tỉ mỉ vừa màu sắc, tuy là văn xuôi mà có thêm nhiều bài thơ hay đoản văn tứ lục.  Các truyện trong sách có tính cách hoang đường, kỳ dị, nhưng mang ý nghĩa đạo đức, sắc thái  chính trị và tư tưởng triết lý tam-giáo. Ngoài những truyện biểu dương luân-lý đạo Nho, trọng  “tam-cương ngũ-thường”, nhiều truyện nói lên “luân lý báo-ứng và trừng-giới của nhà Phật”.  

Sách có nhiều đoạn văn có ý nghĩa đạo-đức lồng trong cốt truyện có ý khuyên răn người  đời. Trong “Chuyện Gã Trà-Đồng Giáng-sinh”, tác giả viết: 

“Thiện ác tuy nhỏ cũng rõ rệt, báo-ứng dù chậm nhưng lớn lao. Âm-công khi rõ ràng ra, phải đợi quả thiện được tròn-trặn, dương-phúc khi tiêu-tan mất, phải chờ mầm ác  đã cao-dài. Có khi sắp duỗi mà tạm co. Có khi muốn đè mà thử nống. Có hạnh mà nghèo  hoặc bởi tội-khiên kiếp trước, bất-nhân mà khá hẳn là phúc-thiện đời xưa. Tuy rằng khó biết sâu-xa, nhưng thực không sai tơ tóc.” 

Nhân vật Dương Thiên Tích trong truyện này chỉ vì “ân bằng cái tơ, oán bằng cái tóc,  ông đều đều nhất nhất báo-phục” cho nên không tránh khỏi bị thù oán và hồn ma rình rập tác hại.  Trong xã hội cuối đời nhà Lê lúc ấy, loạn lạc, binh lửa, ôn dịch, hình án lúc nào cũng có thể xảy  đến, người ta sinh ra không biết tiền-duyên túc-khiên*, không biết cầu phúc nơi nào, không biết 

nạn đâu mà tránh. Chỉ có cách là làm lành chứa âm đức để chờ âm báo, mong cho âm đức ấy bảo  đảm cho cuộc đời yên lành của tương lai. Nhân vật Đạo-nhân trong truyện đã nói: “Này đức là nền từ-thiện, của là kho tranh-giành. Tích đức như mầm non rỏ một  giọt nước, sẽ nảy-nở lên, tích của như lửa đỏ gieo một khối băng, sẽ tàn-lụi xuống.  Huống chi không vun mà lớn là mầm thiện-ác, không giữ mà đầy là cơ phúc-họa, cái  tình-hình ỷ-phục trong đó thật là đáng sợ. Ông nên trân-trọng, cố gắng mà làm những  điều nhân.” 

[*tiền-duyên: duyên kiếp trước, duyên phận tiền-định; túc-khiên: tội lỗi từ kiếp trước] 

Trong “Chuyện Phạm Tử-Hư lên chơi Thiên-tào”, tác giả Nguyễn Dữ nhắc lại quan niệm  tích thiện phùng thiện, tích ác phùng ác, hay là luật nhân quả của đạo Phật. “Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Lưới trời thênh-thang, thưa nhưng  chẳng lọt. Chỉ có rằng thời-gian chưa đến mà thôi, Nay ta bảo rõ cho anh nghe: trong  khoảng trời đất báo-ứng luân-hồi, chỉ có hai loài thiện ác. Người chăm làm thiện, tuy hãy  còn sống, tên đã ghi ở Đế-đình; người hay làm ác, không đợi đến chết, án đã thành ở Địa phủ.”

Nguyễn Dữ không chỉ nói chuyện ở âm-phủ mà còn tả cảnh trên trời để khuyến khích người ngay thiện. Trong truyện nói trên, nhân vật Tử-Hư được thấy dẫn đi chơi thăm trên trời, có tòa mang tên “Cửa Tích-Đức”, “Cửa Thuận-Hạnh”, “Cửa Nho-Thần”. “Tích-Đức” là tích trữ công đức và âm đức, làm những việc có ích cho người khác mà người khác thấy và những việc có ích mà người không thấy nhưng thần thánh biết; “Thuận-Hạnh” là sống thuận theo nết tốt, đức hạnh; “Nho-Thần là người có nho-học ra làm quan thực hiện được việc ích quốc lợi dân. Đọc tên các biển cửa ấy thì có thể hiểu quan niệm của Nguyễn Dữ cũng như người thời ấy về tiêu chuẩn đạo đức.

Trong thời gian về cuối đời Trần, Lê Quí Ly mưu sự thoán đoạt, gây lấy vây cánh, dời kinh về Tây-Đô, ép vua Trần Thuận-tông (1388-1398) nhường ngôi cho con rồi lên núi Đại-Lại tu tiên. Quí Ly không dừng ở đấy mà sau đó phế bỏ Trần Thiếu-đế (1398-1400), giết vua Thuận tông, rồi tự mình lên ngôi vua, lập ra nhà Hồ (1400-1407). Con cháu nhà Trần sang Trung-Hoa kể chuyện Hồ Quí Ly tiếm ngôi. Minh Thánh-tổ bèn đem quân sang đánh nhà Hồ nhân thể chiếm lấy đất An-Nam. Năm 1407, quan nhà Minh bắt cha con Hồ Quí Ly về Yên-Kinh rồi chiếm đóng đất Việt. Vua Giản-định (1407-1409) nhà Hậu Trần chiêu mộ hào kiệt đánh đuổi quân Minh.

Xã hội lúc ấy hỗn loạn, cảnh chiến tranh giữa quan quân nhà Minh và nhà Trần gây ra  bao nhiêu đau thương, chết chóc, chưa kể dân chúng phải chịu sự áp bức hoặc bất công của  những kẻ cầm quyền bính. Trong “Chuyện Lý Tướng-quân”, Nguyễn Dữ đã mượn bối cảnh lịch  sử của đời Hậu Trần (1407-1413) để nói về việc báo-ứng, thiện ác. 

Ông thầy tướng nói với Lý tướng-quân, một người nhờ quốc-công Đặng Tất tiến cử, nắm  binh quyền giúp vua Giản-định đánh giặc Minh. 

“Ông thầy nói:

- Điều thiện-ác tích lâu sẽ rõ, sự báo-ứng không sai chút nào. Cho nên luận số trước phải luận lý, tướng diện không bằng tướng tâm. Nay Tướng-quân có dữ mà không lành, khinh người mà trọng của, mượn oai-quyền để làm bạo-ngược, buông tham-dục để thỏa ngông-cuồng, đã trái lòng trời, tất bị trời phạt, còn cách nào mà trốn khỏi tai họa!

Lý cười:

- Ta đã có binh-lính, có đồn-lũy, tay không lúc nào rời qua-mâu, sức có thể đuổi kịp gió chớp, trời dù có giỏi cũng sẽ phải tránh ta không kịp, còn giáng họa cho ta sao được.

Thầy tướng nói:

- Tướng quân cậy mình mạnh-giỏi chưa thể lấy lời nói để cho hiểu được, vậy tôi có chùm hạt châu nhỏ, xin đưa tướng-quân xem sẽ biết rõ dữ lành, tướng-quân có bằng lòng xem không?

Nhân đấy, ông lấy chùm hạt châu ở trong tay áo ra. Lý trông xem, thấy trong đó có lò lửa, vạc sôi, bên cạnh có những người đầu quỷ ghê-gớm, hoặc cầm thừng chão, hoặc cầm dao cưa, mình thì đương bị gông-xiềng, bò khúm-núm ở bên vạc dầu, lấm-lét sợ-hãi.”

Lý chết sớm, mới 40 tuổi. Con trai Lý được người dẫn đi xuống Diêm-ty để xem xử án thân phụ mình.

“Nửa đêm, quả thấy mấy người lính đầu ngựa đến đón tới một cung-điện lớn. Trên điện có một vì vua, bên cạnh đều là người áo sắt mũ đồng, tay cầm phủ-việt đồng mác, dàn ra hàng lối đứng chầu-chực rất là nghiêm-túc. Chợt thấy bốn viên phán-quan từ bên tả-vũ đi ra mà một viên tức là Nguyễn Quỳ. Bốn viên này tay đều cầm thẻ, quỳ đọc ở trước án son.”

Lần lượt từng tên người được xướng danh, người có nhân, làm việc nghĩa thì được  thưởng, kẻ có tội, cướp ruộng đất, phá mồ mả, hủy đạo luân thường thì bị giải vào ngục Cửu-u,  tùy theo nặng nhẹ mà trầm luân kiếp kiếp. 

Đầu thai, quả báo, cuộc sống nơi cõi âm, sự phán xét nơi Diêm-ty là bối cảnh cho nhiều truyện trong Truyền-kỳ mạn-lục. 

“Tôi chỉ mong thoát địa-ngục mà thôi không dám cầu mình lên thiên-đường.” 

Đuốc-Tuệ số 116 

Nhờ ảnh hưởng của các chúa Nguyễn di dân vào miền Trung mà đạo Phật được cơ hội  phát triển ở nơi đây. Năm 1601, chúa Nguyễn Hoàng (1600-1613) cho xây sửa chùa Thiên-Mẫu  tại Thuận-Hóa. Chùa Quốc-Ân, chùa Từ-Đàm được xây dựng từ thế kỷ thứ 17. Đạo Phật thịnh  phát trong thời kỳ các chúa Nguyễn ở Đàng Trong như Đào Duy Từ (1572-1634), khai quốc  công thần nhà Nguyễn, đã ghi lại trong mấy vần thơ sau: 

Nghiêm thay tướng pháp Như Lai 

Cao giơ tuệ kiếm sáng ngời thủy tinh. 

Thời lành cả mở hội lành 

Reo đưa gió Phật quét thanh bụi tà. 

Vầy đoàn yến múa oanh ca 

Vượn xanh dâng trái, hạc già nghe kinh. 

(Phật-Giáo Việt-Nam)

Ngô Thị Quý Linh

2023 All rights reserved

Xin Xem Phần 1:

Sự Quan Trọng Của Luân Lý Trong Đời Sống Xã Hội - Ngô Thị Quý Linh ( Phần 1)

L’automne (Jacques Prévert) - Mùa Thu (Lộc Bắc)

 

 

L’automne

Un cheval s’écroule au milieu d’une allée
Les feuilles tombent sur lui
Notre amour frissonne
Et le soleil aussi.

Jacques Prévert
(1900-1977)
***

Dịch Thơ:

Mùa Thu

Ngựa hoang gục ngã giữa đàng
Phủ lên mình nó lá vàng cuối thu
Tình yêu ta run rẩy
Và mặt trời cũng vậy!

Hình Ảnh &Thơ: Lộc Bắc

Mùa Thu

Thu! Thu! Ta vẫn đợi chờ,
Nhớ thu da diết vô bờ thu ơi!
Mây chiều giăng mắc ngàn khơi,
Vu vơ man mác sầu trôi lửng lờ!

Xa xa đồi núi xanh mờ,
Rừng xơ xác lá lượn lờ gió sang.
Thu phong rụng chiếc lá vàng,
Mắt nai ngơ ngác bàng hoàng ngẩn ngơ!

Hồ xanh mặt nước lững lờ,
Bên hàng cây đứng chơ vơ ngỡ ngàng.
Gió thu từng chập reo vang,
Bên kia dòng suối nhẹ nhàng như mơ.

Về Nam chim nhạn dật dờ,
Gọi đàn lanh lảnh vút mờ nơi nao.
Đồng hoang tiếng vọng xôn xao,
Lạnh lùng lau sậy xạt xào xác xơ.

Không gian lặng ngắt như tờ,
Mưa chiều vừa dứt sương mờ phủ giăng.
Côn trùng bốn phía vang vang,
Hòa thành khúc tấu muôn ngàn tiếng tơ!

Hồ thu xanh ngắt lững lờ,
Nghiêng nghiêng soi bóng lờ mờ trăng thu.
Mây trôi đáy nước thâm u,
Ngàn sao lắp lánh mịt mù sông Ngân!

Dáng thu huyền ảo trong ngần,
Tiếng thu xào xạt thi nhân thẩn thờ.
Nàng thu muôn kiếp là thơ,
Mùa thu muôn kiếp gợi mơ gợi sầu!

Tình thu bảng lảng về đâu ?!...

Đỗ Chiêu Đức
Thu 2026

Cà Phê: Phương Thuốc Thần Diệu Giúp Giảm Sút Nguy Cơ Mắc Bệnh Lãng Trí Già Nua - Huỳnh Chiêu Đẳng Biên Soạn

Nguồn tin và chi tiết: 

https://www.sciencedaily.com/releases/2026/11/261105224550.htm?utm_source=flipboard&utm_content=other

HCD: Máy tóm tắt nội dung bài báo (có thể còn sót những « tiếng mới » khó hiểu khó nghe)

"Uống Mỗi Ngày Chừng Hai Ba Tách Cà Phê: Phương Thuốc Thần Diệu Giúp Giảm Sút Thấy Rõ Nguy Cơ Mắc Bệnh Lãng Trí Già Nua"

Một cuộc khảo cứu lâu dài trên người lớn tại Hoa Kỳ cho thấy việc uống cà phê có chất cà-phê-in đều đặn có thể gắn liền với nguy cơ mất trí thấp hơn nhiều và với sức khỏe trí tuệ tốt hơn khi tuổi càng cao. Cuộc theo dõi kéo dài đến 43 năm, nên có thể xem đây là một cái nhìn đáng chú ý về liên hệ giữa thói quen uống hằng ngày và sức khỏe của trí óc theo thời gian.

Các nhà nghiên cứu nhận thấy người lớn uống nhiều cà phê có chất cà-phê-in mắc bệnh mất trí với tỉ lệ thấp hơn rõ rệt so với người ít uống hoặc không bao giờ uống. Liên hệ mạnh nhất xuất hiện nơi những người uống từ hai đến ba tách cà phê có chất cà-phê-in mỗi ngày. Việc uống trà cũng gắn liền với kết quả trí tuệ tốt hơn, nhưng số lượng trà đem lại lợi ích nhiều nhất có phần thấp hơn. Điều đáng lưu ý là cà phê đã lấy chất cà-phê-in không cho thấy lợi ích tương tự, khiến người ta đặt câu hỏi phải chăng chính chất cà-phê-in giúp giải thích phần nào sự liên hệ nầy.

Một trong những kết quả nổi bật nhất là sự khác biệt về tỉ lệ mất trí giữa người uống cà phê đều và người uống rất ít hoặc không uống. Trong số người lớn tại Hoa Kỳ uống nhiều cà phê có chất cà-phê-in, các nhà nghiên cứu ghi nhận 141 ca mất trí mỗi năm trên 100.000 người. Trong khi đó, tỉ lệ nầy là 330 ca mỗi năm trên 100.000 người nơi những người ít khi hoặc không bao giờ uống cà phê có chất cà-phê-in.

Bệnh mất trí là tên gọi chung cho những chứng bệnh làm cho trí nhớ, sự suy nghĩ, sự lý luận và khả năng làm các việc thường ngày bị suy yếu dần. Bệnh Alzheimer là nguyên nhân thông thường nhất, tuy còn một số bệnh khác của não cũng có thể đưa đến mất trí. Quên lãng đôi khi có thể là một phần bình thường của tuổi già, nhưng mất trí là tình trạng trí tuệ suy yếu nặng đến mức làm xáo trộn đời sống hằng ngày. Vì vậy, tìm ra những thói quen sinh hoạt gắn liền với nguy cơ mất trí thấp hơn là một việc khảo cứu quan trọng, nhất là khi dân số càng ngày càng già hơn.

Các kết quả nầy cho thấy uống cà phê có chất cà-phê-in đều đặn có thể là một thói quen như thế. Tuy nhiên, kết quả chỉ cho thấy sự liên hệ, chứ không chứng minh được rằng cà phê trực tiếp ngăn ngừa bệnh mất trí. Những khác biệt khác giữa người uống cà phê và người tránh cà phê cũng có thể góp phần vào kết quả đã thấy.

Lợi ích tiềm tàng không chỉ giới hạn nơi bệnh mất trí đã được chẩn đoán. Những người uống nhiều cà phê có chất cà-phê-in cũng ít khi tự báo rằng trí nhớ hoặc khả năng suy nghĩ của mình đã suy giảm hơn. Các nhà nghiên cứu nhận thấy 7,8 phần trăm người lớn uống nhiều cà phê có chất cà-phê-in tự thấy trí nhớ và suy nghĩ suy giảm, so với 9,5 phần trăm nơi những người ít khi hoặc không bao giờ uống. Sự tự thấy suy giảm trí nhớ hay suy nghĩ là những thay đổi do chính người ta nhận ra, dù chưa hẳn đã được thử nghiệm trí tuệ chính thức xác nhận. Người gặp tình trạng nầy có thể cảm thấy việc nhớ tin tức, tập trung, hoặc tìm đúng chữ để nói trở nên khó hơn. Những lời than như vậy không tự động có nghĩa là mất trí, nhưng vẫn có thể cho biết người ta cảm nhận sự thay đổi trí tuệ của mình khi tuổi cao hơn. Tỉ lệ thấp hơn nơi người uống cà phê có chất cà-phê-in làm thêm bằng chứng cho thấy việc uống cà phê gắn liền với sự lão hóa trí tuệ lành mạnh hơn.

Các nhà nghiên cứu cũng xem xét số lượng cà phê uống có liên quan đến mức mạnh của lợi ích hay không. Uống từ hai đến ba tách cà phê có chất cà-phê-in mỗi ngày gắn liền với kết quả thuận lợi nhất về nguy cơ mất trí và về sự minh mẫn của trí óc. Đáng chú ý là sự liên hệ nầy vẫn thấy rõ bất kể nguy cơ do di truyền của người tham dự. Nói cách khác, liên hệ giữa việc uống cà phê và sức khỏe của não vẫn được thấy nơi những người có tố chất di truyền khiến họ dễ bị bệnh hơn. Nguy cơ do di truyền là ảnh hưởng của những biến đổi trong chất di truyền có thể làm tăng hoặc giảm khả năng mắc một số bệnh. Tuy di truyền có thể đóng vai trò quan trọng trong bệnh mất trí, nhưng đó chỉ là một phần trong bức tranh lớn hơn gồm tuổi tác, sức khỏe chung và cách sinh hoạt. Kết quả cũng cho thấy uống nhiều cà phê hơn không hẳn là tốt hơn. Uống quá mức đã thấy có lợi ích mạnh nhất không có vẻ đem thêm sự che chở nào nữa.

Cà phê không phải là thức uống duy nhất gắn liền với sức khỏe trí tuệ tốt hơn. Các nhà nghiên cứu nhận thấy uống trà cũng gắn liền với nguy cơ mất trí thấp hơn và với sự minh mẫn của trí óc tốt hơn. Với trà, liên hệ mạnh nhất xuất hiện nơi những người uống từ một đến hai tách mỗi ngày. Cũng như với cà phê, uống nhiều hơn mức nầy không có vẻ đem lại thêm lợi ích. Tuy nhiên, cuộc khảo cứu không phân biệt trà có chất cà-phê-in và trà không có chất cà-phê-in. Vì vậy, kết quả không thể xác định được phải chăng chất cà-phê-in là nguyên nhân của sự liên hệ thấy nơi người uống trà.

Kết quả về cà phê cho thêm một đầu mối. 

Trong khi cà phê có chất cà-phê-in thường được thấy gắn liền với nguy cơ mất trí thấp hơn và kết quả trí tuệ tốt hơn, thì cà phê đã lấy chất cà-phê-in không cho thấy lợi ích tương tự. Chất cà-phê-in là một chất kích thích có sẵn trong thiên nhiên, có trong cà phê, trà và một số loại cây khác. 

Chất nầy tác động lên hệ thần kinh trung ương và được biết nhiều nhất vì làm tăng sự tỉnh táo tạm thời và làm giảm cảm giác mệt mỏi. Việc chất cà-phê-in có góp phần vào sức khỏe trí tuệ tốt hơn qua nhiều năm hay không là một câu hỏi khác. Sự khác biệt giữa cà phê thường và cà phê đã lấy chất cà-phê-in khiến điều nầy đáng được khảo cứu thêm, nhưng không thể xem đó là bằng chứng rằng chất cà-phê-in là nguyên nhân của các lợi ích đã thấy.

Gộp chung lại, các kết quả cho thấy uống vừa phải cà phê có chất cà-phê-in và trà có thể gắn liền với sự lão hóa trí tuệ lành mạnh hơn. Với người uống cà phê, hai đến ba tách mỗi ngày có vẻ cho liên hệ mạnh nhất; với người uống trà, một đến hai tách cho kết quả thuận lợi nhất. Tuy cần thêm khảo cứu để xác định các thức uống nầy có trực tiếp ảnh hưởng đến nguy cơ mất trí hay không, những kết quả lâu dài nầy là tin đáng khích lệ cho những người đã quen uống cà phê hoặc trà trong nếp sống hằng ngày.

HCD: Mấy năm sau nầy thấy nhiểu bài báo ca tụng cà phê quá. Không biết “tập đoàn cà phê” có chi tiền ra không.

Thời buổi nầy chỉ có “lanh” mới thoát nổi chuyện bị gạt. Người xưa “có tiển mua tiên” ngày nay có tie62mn mua luôn niềm tin của kẻ khác. Tội nghiệp con cháu sau nầy....

Ô hô

Cậy "Đa kim" tác quái, khua môi múa mỏ, dẫn dắt miệng đời theo lối rẽ;

Mua "Tín nhiệm" cầu vinh, lừa mị lòng dân, che đường bách tính tới nguồn chân.

Huỳnh Chiêu Đẳng

Hoa Thạch Thảo - Bruyère: Mùa Thu, Tình Yêu Và Nỗi Nhớ Người Đã Xa

Hoa Thạch Thảo - Bruyère: Mùa thu, tình yêu và nỗi nhớ người đã xa

Cùng quý anh chị TMG,

Trong bài viết "Hoa Thạch Thảo", tác giả Ara Phat – tự xưng là "hắn" – đã đưa người đọc vào một hành trình văn chương đầy hoài niệm. Hành trình ấy khởi đầu từ bài thơ L’Adieu của thi sĩ Pháp Guillaume Apollinaire (1880-1918), đi qua bài thơ cảm tác Lời Vĩnh Biệt của Bùi Giáng, đến ca khúc Mùa thu chết của Phạm Duy, rồi khép lại bên những cửa hàng hoa ở Bỉ vào mùa lễ Toussaint.

Nhờ những trang viết ấy, ta mới biết hoa Thạch Thảo (tiếng Pháp là Bruyère, tiếng Anh là Heather) chính là nhành hoa mang theo hương thời gian và nỗi nhớ trong thơ Apollinaire. Loài hoa ấy mềm mại như cỏ, nở mầu tím ngát vào mùa Thu – cũng là mùa lễ Các Thánh (Toussaint) tháng 11. Để rồi, dù cho thu có tàn, mầu tím Thạch Thảo vẫn giữ nguyên như một lời tiếc nhớ khôn nguôi.

Đó là một sự tiếp nối kỳ diệu giữa những bậc thầy ngôn từ – những người đã kết hợp tài tình giữa hình ảnh và nhạc điệu để tạo nên một sự hội nhập toàn thể từ L’Adieu, Lời Vĩnh Biệt cho đến Mùa Thu Chết.

Mùa Thu vẫn trở lại, nhưng Người Xưa có thể không trở lại nữa! Khép lại cảm nhận riêng này, xin gửi đến quý anh chị bài viết 'Hoa Thạch Thảo' của tác giả Ara Phat.

Hoàng Yến

***

 Hoa Thạch Thảo - Ara Phat

Mỗi khi nhắc đến mùa thu, những bài hát về thu, hình như ai cũng nhớ đến một bài hát nổi tiếng của Phạm Duy, bài "Mùa thu chết", ông đã dịch và phổ nhạc từ bài thơ lừng danh, bài "L’adieu" của Guillaume Apollinaire:

L’adieu

J’ai cueilli ce brin de bruyère

L’automne est morte souviens-t’en

Nous ne nous verrons plus sur terre

Odeur du temps brin de bruyère

Et souviens-toi que je t’attends

Guillaume Apollinaire, Alcools, 1913

Hắn thích bài dịch của Nhà thơ Bùi Giáng

Lời Vĩnh Biệt

Ta đã hái nhành lá cây thạch thảo

Em nhớ cho mùa thu đã chết rồi

Chúng ta sẽ không tao phùng được nữa

Mộng trùng lai không có ở trên đời

Hương thời gian mùi thạch thảo bốc hơi

Và nhớ nhé ta đợi chờ em đó…

Một thể điệu khác hắn cũng thích khi ông viết bài “Lời Vĩnh Biệt” kiểu thứ hai và ông đã thêm chữ nghĩa thành 8 câu thơ 7 chữ dù bài “l’Adieu” chỉ có 5 câu

Ðã hái nhành kia một buổi nào

Ngậm ngùi thạch thảo chết từ bao

Thu còn sống sót đâu chăng nữa

Người sẽ xa nhau suốt điệu chào

Anh nhớ em quên và em cũng

Quên rồi khoảnh khắc rộng xuân xanh

Thời gian đất nhạt mờ năm tháng

Tuế nguyệt hoa đà nhị hoán tam.

(Bài này ông có ghi trong quyển «Đường vào thi ca» của ông).

Loài hoa Thạch Thảo và bài thơ “Lời vĩnh biệt" đã dẫn chúng ta tới truyền thuyết về một chuyện tình thật buồn nhưng cũng thật lãng mạn“

Ngày xưa ở một ngôi làng nhỏ, có một đôi trai gái là Ami và Edible. Hai người này sống cạnh nhà nhau từ nhỏ và họ là một đôi bạn rất thân.

Khi Edible trưởng thành, trở thành một thanh niên khôi ngô, tuấn tú, dáng người cao cao và trở thành tâm điểm của biết bao cô gái trong làng. Nhưng anh không để ý tới ai cả vì trong lòng anh đã có hình bóng của một người, người con gái mà anh yêu chính là cô bạn hồi còn bé, bây giờ cũng đã trở thành một thiếu nữ xinh đẹp được mô tả có làn da trắng, đôi môi nho nhỏ lôi cuốn những ai đã một lần gặp mặt, duyên dáng với mái tóc nâu bồng bềnh ôm lấy bờ vai nhỏ bé và khuôn mặt khả ái của Ami làm bao nhiêu chàng trai say đắm và mong ước có được trái tim nàng.

Không phải chỉ có cô gái làng Đình Bảng của Hoàng Cầm đòi có lá diêu bông mới lấy làm chồng, Ami chỉ đồng ý lấy ai đem về cho cô một loài hoa lạ mà nàng cảm thấy thích. Bao nhiêu chàng trai đem hoa tới nhưng chỉ nhận được cái lắc đầu là không phải, mọi người đều bỏ cuộc. Ngay cả Edible cũng không tìm được cho dù là người hiểu rõ tính tình cô bạn nhất.

Một ngày mùa thu khi cả hai vào rừng hái nấm, săn thú. Trên đường về họ cùng nhau trò chuyện và ngắm cảnh rừng núi.

Bỗng Ami nói lớn, gọi Edible và chỉ cho anh một bụi hoa dại màu tim tím mọc trên vách núi cao: "Chính là nó, loài hoa ấy, Ami thích, rất thích"

Edible nhìn lên bụi hoa rồi nói với Ami:

– Ami đứng đây chờ anh, anh sẽ hái xuống cho Ami

– Không, không được. Edible! vách núi cao và nguy hiểm lắm

– Nhưng đó là loài hoa Ami thích, Edible sẽ lấy xuống cho Ami.

– Không, Ami không cho Edible đi.

Edible nhìn Ami mỉm cười rồi nói "đứng đây chờ anh, anh sẽ quay trở lại, sẽ mang nó xuống cho Ami, sẽ mang hạnh phúc đến cho em mãi mãi".

Nói xong anh từ từ leo lên vách núi . Mặc cho Ami ngăn cản. Vách núi cao dựng đứng thật nguy hiểm không cẩn thận trượt chân là mất mạng ngay.

"Được rồi, cuối cùng thì Edible cũng làm được" – Edible nắm được bụi hoa trong tay quay xuống với Ami, nhưng tại sao tự nhiên anh lại cảm thấy chóng mặt quá.

Mà sao mặt đất bây giờ lại có nhiều Ami thế. Anh bình tĩnh lại, quay xuống nói với Ami: "Ami! Edible làm được rồi, anh làm được rồi nhé!"

Thả bụi hoa xuống cho Ami rồi sau đó tìm cách leo xuống. Lạ quá, đầu anh choáng váng không còn nhìn thấy gì nữa và chóng hết cả mặt. Đau quá, đã mất minh mẫn. Tay anh mỏi dần, chân không trụ vững trên vách núi nữa…

- "…..không….." Ami hét lên khi thấy Edible đang rơi xuống, thả người trong không trung.

Anh quay mặt về phía Ami nói: "đừng quên anh nhé" rồi nở nụ cười mãn nguyện và anh đã đi xa, xa mãi.

Ami thẫn thờ bên bờ vực thẳm, như người mất hồn, không nói, không cười tay cầm bụi hoa tim tím ấy. Cô ngồi đó cho đến khi người trong làng tìm kiếm và đưa cô về.

Chỉ mình cô về được còn Edible đã quên đường về rồi. Đau đớn đến nỗi Ami không nhỏ được giọt nước mắt, không ăn uống gì cả, suốt ngày chỉ lặng lẽ ngồi trong vườn chăm sóc cho bụi hoa tim tím ấy, bụi hoa đã làm Edible không trở về được.

Thời gian không xóa được nỗi nhớ, cho đến một ngày cô đã chìm vào giấc ngủ dài, giấc ngủ ngàn thu, và chắc chắn một điều là trong giấc ngủ đó Ami và Edible mãi mãi bên nhau.

Có lần hắn đọc được trong 10 bài đạo ca của Phạm thiên Thư có bài “Pháp thân” làm hắn liên tưởng đến cuộc trùng phùng này dù là nơi cõi niết

Mai sau chờ nhau nhé

Đầu thai làm kiếp hoa

Chốn mây mù phiêu bạt

Chờ đợi chim hót ca.

Sau khi Ami chết đi loài hoa tim tím ấy được người dân trong làng chăm sóc cẩn thận. Ai ai cũng thương xót cho đôi tình nhân trẻ.

Đấy là chùm hoa thạch thảo. Sắp đến mùa lễ Các Thánh (toussaint) ngày thanh minh của Âu châu, những chậu hoa Bruyère (hoa thạch thảo) được đem đến những phần mộ cùng những loại cúc mà người Việt mình hay gọi là cúc họa mi.

Hắn sống ở Bỉ gần 40 năm, năm nào đến mùa lễ Toussaint, nơi các cửa hàng hoa bán nhiều nhất vẫn là hoa “bruyère”, cúc đại đóa và hoa cúc pomponnette chỉ dùng để đi tảo mộ,chứ những loại này không chưng trong nhà.

Hoa Thạch thảo (Bruyère – trong thơ của Apollinaire) không có thực ở Việt Nam . Rất nhiều người VN vẫn quen gọi cúc tím hay cúc cánh mối là hoa Thạch thảo.

Bruyère trong từ điển Pháp-Việt là Thạch thảo, không phải cúc và chỉ có mọc ở xứ ôn đới mà thôi (Nguồn gốc Châu Âu). Bruyère có màu tím mà cũng có màu khác nữa.

Hắn lại nghĩ, có lẽ theo truyền thuyết khi Ami gọi Edible và chỉ cho anh một bụi hoa dại màu tim tím mọc trên vách núi cao: “Chính là nó, loài hoa ấy, Ami thích, rất thích” nhìn thấy chùm hoa trên khe núi mà được dịch là “thạch thảo” (cỏ mọc trên đá) chăng.

Truyền thuyết hoa Thạch Thảo gắn bó với mùa Thu. Bài thơ vĩnh biệt của Guillaume Apollinaire và dòng nhạc Phạm Duy đã giao duyên, hợp thành bản nhạc “Mùa Thu Chết” một ca khúc rất nổi tiếng trong thập niên 70 tại Sài Gòn:

Ta ngắt đi một cụm hoa thạch thảo
Em nhớ cho: Mùa Thu đã chết rồi!
Mùa Thu đã chết, em nhớ cho
Mùa Thu đã chết, em nhớ cho
Mùa Thu đã chết, đã chết rồi. Em nhớ cho!
Em nhớ cho,
Đôi chúng ta sẽ chẳng còn nhìn nhau nữa!
Trên cõi đời này, trên cõi đời này
Từ nay mãi mãi không thấy nhau
Từ nay mãi mãi không thấy nhau…
Ta ngắt đi một cụm hoa thạch thảo
Em nhớ cho: Mùa Thu đã chết rồi!
Ôi ngát hương thời gian mùi thạch thảo
Em nhớ cho rằng ta vẫn chờ em.
Vẫn chờ em, vẫn chờ em
Vẫn chờ….
Vẫn chờ… đợi em!
(Mùa Thu Chết – Phạm Duy)

Thời tiết xoay vần đến xuân phân sang hạ chí, kế tiếp là thu phân và theo sau là đông chí. Mùa nào cũng luân lưu đến rồi đi làm gì có cái gọi là “mùa thu chết”.

Mùa Thu chẳng bao giờ chết, nó đi rồi lại trở về, có chết chăng là bao cuộc tình đã chết trong mùa Thu, tạo cảnh chia ly cho bao người tình yêu dấu đã chia tay và chẳng bao giờ trở lại theo mùa Thu… cho dù “Vẫn chờ em, vẫn chờ em

Vẫn chờ….

Vẫn chờ… đợi em!”

Đồi Delta Bruxelles mùa Toussaint

25/10/2022

Ara Phát