Bước Chân Chiều Chúa Nhật - Đỗ Kim Bảng - Kim Trúc

Sáng Tác: Đỗ Kim Bảng
Trình Bày: Kim Trúc

Nơi Yên Nghỉ Sau Cùng - Người Phương Nam

Đời người sinh tử, tử sinh
Tử sinh sẵn định lúc sinh ra đời
Mỗi người một vé khứ hồi
Ai đi đã mỏi đành thôi phải về
Đời là bến tạm sông mê
Phù vân ảo ảnh có gì luyến lưu
Kiếp người khách trọ viễn du
Ngày vui không mấy ưu tư trăm bề
Bao năm mệt mỏi ê chề
Tử quy sinh ký chết về cố hương
Ngàn thu yên giấc miên trường
Niết bàn an lạc thiên đường thảnh thơi
Ai rồi cũng sẽ về thôi
Kẻ sau người trước hẹn nơi vĩnh hằng
Của trần trả lại thế gian
Tay không thanh thản nhẹ nhàng ra đi

Sinh ra làm người, tuy mỗi người một phần số, kẻ thì may mắn vinh hoa phú quý, tiền tài danh vọng chất ngất, kẻ thì bất hạnh lầm than khốn khó đói nghèo nhưng tất cả đều bình đẳng như nhau ở chỗ không ai thoát được quy luật "Sinh Lão Bệnh Tử" lẽ trời.

Ngoại trừ những ai yểu mệnh, chết khi tóc hãy còn xanh, tuổi đời còn quá trẻ chỉ được hưởng dương, còn lại thì bất cứ ai ai khi mái đầu đã nhuốm sương điểm bạc, mắt mờ răng yếu, gối mỏi chân mòn thì cũng phải nghĩ tới chuyện hậu sự, chuẩn bị sẵn cho mình một nơi để gởi nắm xương tàn sau ngày mệnh chung, như trách nhiệm sau cuối đối với bản thân mình để khỏi phiền lụy đến con cháu, thân nhân còn lại trên đời.

Tùy theo ý nguyện của mỗi người mà chọn lựa một cách thức tống táng riêng. Có người muốn chôn cất để có một ngôi mộ theo quan niệm sống có nhà, chết có mộ cho con cháu hằng năm thanh minh nhang khói, cúng quảy thể hiện lòng hiếu thảo. Có người thì nghĩ rằng sau khi nhắm mắt, xác thân trở về cát bụi, chỉ còn lại cái linh hồn lơ lững chưa biết về đâu bởi có ai biết được thế giới bên kia như thế nào. Lên thiên đàng hay xuống hỏa ngục, niết bàn hay âm phủ cũng còn chờ phán xét, tùy theo nhân lành hay nghiệp dữ của mỗi người đã gieo khi còn tại thế.

Như vậy mồ yên mả đẹp với nghi thức rườm rà đình đám tốn kém còn có giá trị gì cho một xác chết vô tri rồi sẽ mục rửa theo thời gian dưới lòng đất vốn có nguy cơ làm ô nhiễm môi trường cho người sống, trong khi việc hỏa táng ngày nay rất phổ biến và được nhiều người chọn lựa hơn nhờ vào tính cách thiết thực như nhanh gọn, sạch sẽ, lại tiết kiệm được rất nhiều, rất phù hợp với đời sống hiện đại.

Do đó, chúng tôi đã đặt mua hai chỗ để bình tro cốt ở một nơi có tên là Khuôn Viên Tưởng Niệm Chúa Hằng Sống thuộc Trung Tâm Hành Hương Thánh Mẫu Bringelly, một khung cảnh thanh tĩnh, kết hợp các giá trị tâm linh Công giáo và truyền thống hiếu kính của văn hóa Việt do Cộng Đồng Công Giáo Việt Nam Tổng Giáo Phận Sydney quản lý, cung cấp các hộc lưu trữ tro cốt đơn và hộc gia đình, tổ chức các nghi thức an vị và thánh lễ cầu hồn (Nguồn internet)

Toàn cảnh

Những hộc giữ bình tro đơn

 Hộc tro cho gia đình

Hộc tro của cô cháu gái bên chồng hưởng dương 48 tuổi

Vợ chồng chúng tôi đi "coi nhà", sẽ "dọn" về đây một ngày không xa, nhưng lần dọn sắp tới sẽ không có hành lý.

Người Phương Nam

Tôi Yêu...Và Tôi Yêu...

Giữa tháng 8/2026, chúng tôi có chuyến đi Châu Âu đầu tiên, cụ thể là London (Anh Quốc), Paris (Pháp), và Roma, Napoli, Sorrento (Ý) . Mua vé từ cả năm trước, khi ngày lên đường gần kề, chúng tôi háo hức tìm tòi, lục lọi các thông tin về những địa điểm nơi chốn sẽ dừng chân. Tôi lên mạng, facebook, tìm thêm kinh nghiệm từ những người đi trước. Sự háo hức bỗng bị khựng lại vì những thông tin không mấy tốt đẹp mà hầu như ai cũng nhắc đến, đó là nạn móc túi, ăn trộm đồ đạc ở những nơi nhiều du khách. Ở chỗ làm của tôi, vợ chồng người bạn mới đi London, đã chứng kiến một người trong đoàn bị giật phone trong khi đang nói chuyện giữa đường . Các chị trong nhà thờ cũng có một “kinh nghiệm đau thương” trong chuyến hành hương vừa qua, vài người “tiền trong bóp không cánh mà bay”, kẻ gian hành động thật mau lẹ, tài tình, đến nỗi “khổ chủ” không hề hay biết.

Trên “cộng đồng mạng” còn đưa ra kết luận cụ thể, những “đối tượng” sau đây dễ bị vào “tầm ngắm” của kẻ gian:
- Người mới đến Châu Âu lần đầu! (có tôi!)
- Phụ nữ Châu Á, tuổi …sồn sồn (có tôi!)
- Sẽ ngơ ngơ ngác ngác ở bến metro, xe bus, hoặc chốn đông người (có tôi!)
- Gặp cảnh đẹp sẽ “wow! wow!” và say mê …chụp hình (có tôi!)

Tự thấy mình có đầy đủ điều kiện để lọt vào mắt xanh của “bọn họ”, tôi nói với ông xã:
- Anh ơi, ngày mai anh lên amazon mua ngay hai cái túi đeo trước ngực cho hai đứa mình, nhớ phải có kéo khóa đầy đủ, như vậy mới tạm an tâm.
Có hai cái túi rồi, tôi vẫn chưa yên, tối nào trước khi ngủ tôi cũng lướt phone để biết thêm kinh nghiệm mới. Sáng dậy, tôi bảo chàng:
- Anh ơi! Phải mua thêm dây đeo iphone nữa nha, tụi nó có muốn giựt cũng khó.
Chàng lại nghe lời. Hôm sau nữa, tôi lại réo:
- Còn nữa anh ơi, mua liền mấy cái móc luggages và backpacks, kẻ gian muốn hành động cũng phải mất thời gian tháo móc ra rồi mới kéo zipper, chúng nó sẽ không đủ kiên nhẫn...
Rồi một buổi sáng ngủ dậy, tôi vừa mở lời:
- Còn nữa anh ơi …
Chàng liền chặn:
- Thôi, đừng biểu anh mua gì trên amazon nữa, em cứ làm như “bọn họ” đang chờ vợ chồng mình qua để… hành nghề! Em bớt lo đi, để tâm trí mà tận hưởng chuyến đi.
- Thì muốn chuyến đi vui vẻ nên em mới phòng xa mọi sự. Mất tiền thì đỡ, chớ mất giấy tờ cá nhân, mất phone, mất passport là mệt lắm. Em sẽ nhờ cô bạn thợ may làm thêm cái túi bên trong áo jacket của hai đứa mình, tha hồ mà nhét tiền bạc, passports.
- Em quên rằng đang là mùa hè, ở bển nóng hừng hực, mặc jacket bên ngoài để chảy mỡ à?
- Vậy em sẽ nhờ cô ấy làm cho em cái túi vải đeo quanh bụng, vậy là “an toàn trên xa lộ”, à mà còn nữa …
- Ôi, cái điệp khúc “còn nữa” đến bao giờ mới hết đây?
- Em cũng mong đây là “còn nữa” cuối cùng, đó là mình không nên đeo đồng hồ, nữ trang, giỏ xách đắt tiền, sẽ khơi dậy lòng tham cho kẻ bất chính.
- Anh nghĩ, chúng ta vẫn đeo đồng hồ, trang sức, miễn đừng lộng lẫy quá, còn giỏ xách thì anh đồng ý, chúng ta chỉ đeo giỏ trước ngực gọn gàng, dễ di chuyển.

Thế là chúng tôi lên đường. Vì ông xã thường xuyên bay đi Conference cho Shoppers Drug Mart nên có nhiều ưu đãi, hễ bay đường dài là mua vé First Class của Air Canada. Chuyến bay lúc 8 giờ tối, nên sau khi ăn bữa tối, đánh răng rửa mặt, tôi kéo ghế thành chiếc giường, duỗi thẳng cẳng, đọc vài trang sách rồi tắt đèn. Giấc ngủ đến thật mau, êm ái, tôi choàng tỉnh dậy khi các cô chiêu đãi viên đang phục vụ điểm tâm, tôi nhìn lên màn hình, chỉ còn 55 phút nữa máy bay sẽ hạ cánh phi trường Heathrow, London. Tôi bật dậy, vào nhà vệ sinh đánh răng, không quên ghé vào tai ông xã ở khoang kế bên:

- Anh ăn sáng lẹ lẹ, rồi xem lại các túi, khóa, giấy tờ, đến nơi rồi, sơ hở là mệt đấy.

- Em cứ làm như sắp vào chiến trận!

Thật vậy, ra khỏi phi trường, đến hotel, đi dạo phố, bất cứ nơi đâu tôi cũng kè kè sát bên chồng, dặn dò hai đứa “canh chừng cho nhau”. Lúc đến điện Buckingham của Hoàng Gia Anh, đúng lúc các đội lính gác đổi ca, có dàn quân nhạc hộ tống, cả ngàn du khách kéo đến đông nghịt từ ngoài công viên bao quanh Buckingham cho đến tận cổng chính và cổng phụ. Mọi người nhốn nháo chen chúc lấy phone ra chụp hình. Giữa đám đông đó, có một vài nhân viên (trong nhóm thiện nguyện viên giúp Buckingham Palace) giơ cao tấm bảng ghi chữ thật to: “Coi chừng trộm móc túi” (Beware Of Pickpockets), tôi … sung sướng nói với chồng:
- Anh thấy chưa! Cẩn thận không bao giờ thừa!
Mấy ngày ở London trôi qua an toàn (nhờ đề cao cảnh giác), đến lúc ngồi trên xe lửa chuẩn bị đi qua Paris, tàu lăn bánh, chàng vui vẻ:
- Chúng ta được 2 tiếng nghỉ ngơi, ngủ một chút đi em.
- Anh mệt thì cứ ngủ, còn em sẽ vừa ngắm cảnh vừa… canh chừng hai cái hành lý, vì có người đã từng bị mất hành lý trên xe lửa. Nghe nói kẻ gian ở Paris và ở Roma lộng hành hơn bên London nữa đấy.
Một lần nữa, thật may mắn, một tuần lễ ở Paris trôi qua vui vẻ, không có một “tai nạn” nào. Sau đó chúng tôi bay qua Roma, Ý. Tại đây, chúng tôi hẹn gặp các con và vài người thân, thành một nhóm đông người, trong đó con gái và con rể tôi đã du lịch khắp Châu Âu nhiều lần nên có nhiều kinh nghiệm, tự tin như người “local” nên kẻ gian không thể “trổ tài”.

Chuyến bay từ Roma về lại nhà Edmonton, quá cảnh ở Toronto bốn tiếng, chúng tôi thở phào, không còn phải lo canh chừng đồ đạc. Ngồi trong Air Canada Lounge hai vợ chồng thong thả mở phone xem lại những tấm hình của chuyến đi cũng như check mails ứ đọng nhiều ngày. Mails của bạn bè hỏi cảm tưởng của tôi với các thành phố đã đi qua. Biết nói sao cho vừa?!

Tôi yêu London. Thành phố vừa có những nét cổ của London Tower, Big Ben, thơ mộng Thames River, phong cách Hoàng Gia của Buckingham, Westminster Abbey, nhưng cũng rất hiện đại sôi động của Quảng Trường Trafalgar, của những con phố khu Soho về đêm với những nhà hát, sân khấu, quán bar, phố đi bộ mua sắm, và dĩ nhiên là khu ẩm thực đa dạng phong phú. Hotel của chúng tôi gần khu Soho nên hàng ngày chúng tôi được hòa quyện vào sự tấp nập ấy, bây giờ xa rồi lại nhớ.

Nhớ nhất là bữa “trà chiều” (afternoon tea). Số là, nhân dịp vợ chồng tôi có mặt ở London, thằng rể và con gái tặng chúng tôi bữa trà chiều (cho biết với người ta, chúng nó bảo thế!). Phòng “trà chiều” dưới lầu một khách sạn ngay phố mua sắm hàng hiệu, người ta đón chúng tôi từ cửa hotel, vào đến bên trong lại một người tiếp đón nữa, đưa chúng tôi vào bàn. Phòng rộng mênh mông, chỉ có 2 bàn là hai cặp, nay thêm chúng tôi là 3 bàn, mỗi bàn cách xa nhau trong không gian thật yên tĩnh của đầu giờ trưa, trong tiếng đàn piano ngay góc phòng. Một người phục vụ trà, người khác mang bánh ra, người khác nữa thì đứng gần để sẵn sàng châm trà bất cứ lúc nào, khiến tôi ngỡ mình là… nữ hoàng. Bỗng tiếng piano chuyển sang điệu nhạc “Happy Birthday”, tôi quay qua chồng thì thầm, chắc là birthday của ai đó, vì birthday của tôi đã qua mấy ngày, chưa dứt câu thì các người phục vụ xếp hàng, tiến về phía tôi với chiếc bánh xinh xinh. Tôi lúng túng, hai cặp khách của hai bàn trong phòng cũng vỗ tay theo tiếng nhạc. Ôi, một “Belated 60th Birthday” thật đáng nhớ. Sau đó hỏi con gái, nó bảo chỉ tốn hơn 200 pound tiền Anh thôi mẹ ơi, mẹ vui và bất ngờ mới là quan trọng.

Tôi yêu Roma, nơi ngược dòng lịch sử khi mỗi góc phố, con đường đều mang dấu ấn của 1-2 nghìn năm trước, của triều đại La Mã. Chúng tôi đã đến những nơi nổi tiếng như: Trevi Fountain, Spanish Steps, đấu trường Colosseum, thăm mộ ĐGH Francis tại Nhà Thờ Bà Cả giữa lòng Roma. Đặc biệt là đến hành hương "Holy Stairs" (Scala Santa- Cầu Thang Thánh), nơi có 28 bậc thang của dinh thự tổng trấn Philatô mà Chúa Giêsu đã bước lên trước khi bị xử án . Cầu thang này đã được đem về Roma khoảng năm 326, và nay đã là trở thành nơi hành hương của các tín hữu. Người hành hương không được bước lên, mà phải quỳ lên từng bước cầu thang (bằng đá marble nhưng được bọc lại bằng lớp gỗ mỏng), tuy làm đau đầu gối khi quỳ, nhưng trong không gian linh thiêng, mỗi bước thang giúp chúng ta tưởng niệm cuộc thương khó Chúa Giêsu và khi kết thúc bậc thang cuối cùng, là lời cảm tạ và cầu nguyện dâng lên Ngài.

Tôi yêu Vatican. Đây là địa điểm không thể bỏ qua của các tín đồ Công Giáo, quả đúng là một “lifetime experience”. Tôi như đi trong giấc mơ, theo từng bước chân chàng tour guide trong Vatican, nghe từng lời chú thích, được tận mắt ngắm nhìn biết bao kỳ tích, lịch sử Giáo Hội Công Giáo.

Tôi yêu Napoli. Thành phố nghèo, nơi phát minh ra món Pizza , nơi tôn thờ cựu danh thủ Maradona của Argentina như một vị thánh, vì đã đưa đội bóng Napoli không tên không tuổi lên tầm cỡ mới.

Tôi yêu Sorrento. Thành phố biển lãng mạn miền Nam nước Ý, nằm giữa vách núi cheo leo, đầy nắng gió Địa Trung Hải, đã nổi tiếng với bài hát "Back To Sorrento" (Torna a Surriento), và Phạm Duy đã chuyển lời Việt:

Về đây khi mái tóc còn xanh xanh

Về đây với màu gió ngày lang thang

Về đây nhé, cắm xong chiếc thuyền hồn

Ôi thoáng nghe dây lòng tiếc đờn!

Có ai nghe bài này mà không rung cảm trái tim?! Phạm Duy đúng là phù thủy của chuyển lời Việt từ nhạc ngoại, của thơ phổ nhạc, mà ngay cả những bài lời và nhạc của chính tác giả, cũng lấp lánh ý thơ. "Trên cả tuyệt vời", lời khen này dành cho Phạm Duy vẫn còn chưa đủ.

Đọc đến đây, có người sẽ cho rằng tôi “ba phải”, vì…yêu tùm tum. Mà thiệt, mỗi thành phố đều có một nét riêng để yêu, tại sao lại không nhỉ. Nên bây giờ xin mời bạn đọc tiếp …

Tôi cũng yêu Paris! Yêu nhỉnh hơn các thành phố kia, vì hình như tôi đã “biết” Paris từ … kiếp trước. Chính xác hơn là từ tuổi mộng mơ mới lớn khi còn ở Việt Nam, qua “Tuyết rơi mỏng manh buồn …Ga Lyon đèn vàng” của Cung Trầm Tưởng, “Qua vườn Luxembourg …mưa rơi trên phố mờ …buồn này ai có mua” của Phạm Trọng Cầu, “Mai anh về giữa bến sông Seine …Là áo sương mù hay áo em” của Nguyên Sa …và còn nhiều nữa.

Sau hai tiếng trên xe lửa Eurostar từ London đến Gare Du Nord Paris, đón taxi đến Britannique hotel, chưa kịp bỏ hành lý xuống, tôi đã nghe tiếng chuông nhà thờ rộn rã ấm áp thân thương.

Thì ra hotel chỉ cách Notre Dame hai ngã tư, còn sông Seine thì khỏi nói, đi hướng nào cũng gặp. Thế nên tôi có nhiều lần đi qua Notre Dame, ban ngày cứ theo dòng người xếp hàng vào trong ngắm Chúa, và tối muộn lang thang trước quảng trường nhà thờ, ngước nhìn tháp chuông trên cao, mà nhớ câu chuyện tình bi kịch buồn của chàng Quasimodo trong tác phẩm nổi danh Thằng Gù Nhà Thờ Đức Bà- Victor Hugo.

Từ hotel, đi bộ chưa đầy 30 phút là đến Viện Bảo Tàng Louvre, mang đẳng cấp quốc tế, vĩ đại bao la, dù chúng tôi mua vé giờ sớm mà đã có hàng trăm người xếp hàng . Vào trong bảo tàng, tôi chẳng am hiểu gì về tranh, điêu khắc, những cũng ngỡ ngàng thán phục với tất cả, trong đó có bức tranh nàng Mona Lisa mà từ lâu đã nghe nói, nay được thỏa lòng mơ ước đứng ngắm Nàng.

Chúng tôi cũng đến ngoại thành thăm lâu đài Versailles, rồi về lại vườn Luxembourg, trường Đại Học Sorbonne, gare Lyon.

Nói đến Café Paris, giữa hàng trăm quán cafe vỉa hè, chúng tôi chọn Cafe De Flore, một trong vài quán cafe lâu đời nhất Paris, từng là chốn dừng chân của : Sartre, Picasso, Hemingway, và nay có thêm dấu chân của… tôi.

Cũng từ hotel, chỉ chưa đầy mười phút, phố xá Paris có một tiệm sách nổi tiếng, đó là Shakespeare and Company, tiệm sách mang tên nhà văn hào Anh, do vài nhà văn Mỹ khởi xướng (trong đó có Hemingway), là một điểm hẹn thật đẹp vì hai bên tiệm sách có hai quán cafe. Hầu như ngày nào tôi cũng cố tình đi qua đoạn đường tấp nập mà thơ mộng này, nhìn hàng người vào nhà sách, rồi qua quán cafe gọi một ly latte cùng cái bánh croissant, mở cuốn sách mới mua ra đọc, ngắm phố phường ngoài kia, khung cảnh vừa êm ả vừa nhộn nhịp đáng yêu biết dường nào.

Tới đây tôi xin mở ngoặc, trước chuyến đi, có người nói với tôi, khi qua Paris mà hỏi đường, hỏi chuyện bằng English thì sẽ bị đáp lại bằng cái liếc "sắc hơn dao cau" và họ chẳng thèm trả lời. Nhưng thực tế, một tuần ở Paris, tôi vẫn dùng English để hỏi đường, và được đáp lại cũng bằng English thân thiện, đủ để hiểu nhau, nên tôi chẳng cần phải dùng French ngoại trừ hai tiếng Bonjour và Merci (mà tôi cũng chỉ biết có bấy nhiêu!)

Và tôi lại nhớ …
Hồi tôi ở trại tỵ nạn, làm ở phòng Cao Uỷ, có ông Đại Tá già trưởng phái đoàn Pháp , khi biết tôi bị Mỹ từ chối, liền nói:
- Nếu cô muốn đi Pháp tôi sẽ nhận ngay lập tức. Hãy qua đó, có Paris, có Eiffel Tower, sông Seine, có Khải Hoàn Môn… cho cô mơ mộng làm thơ.
Ủa, sao ổng biết trái tim thơ thẩn của tôi, chắc là mấy anh em trong Cao Ủy nhiều chuyện kể cho ổng nghe, mà cũng biết đâu do chính miệng tôi đã có lúc cao hứng “khoe” mà bây giờ hổng nhớ! Tôi nghĩ thầm:
- Thực ra nơi chốn đầu tiên của Pháp tôi “biết” từ thuở mới lớn mộng mơ xa vời, chính là “ Ga Lyon Đèn Vàng” đấy Ngài Đại Tá.
Ổng tiếp:
- Cô hãy suy nghĩ đề nghị của tôi nhé, rồi trả lời cho tôi biết.
- Thưa Ngài, tôi trả lời ngay đây, rất cám ơn lòng tốt của Ngài nhưng cả gia đình tôi ở bên Mỹ, nước Pháp xa quá, tôi sẽ đi Canada. Nhưng tôi ước mong sẽ có một lần nào đó, dù có thể đã qua tuổi trẻ mộng mơ, tôi được viếng thăm Paris của Ngài.

Trong những ngày tản bộ khám phá Paris, có đôi lúc tôi mỉm cười, nhớ Ngài Đại Tá năm xưa, và tự hỏi, giờ này chắc Ngài cũng đã lớn tuổi, có vẫn còn ở đâu đó trong Paris, có biết rằng cô gái tỵ nạn ngày ấy đã thực hiện ước mơ của mình?

Cho nên, tôi yêu Paris nhiều hơn cũng là điều đương nhiên. Vì tại nơi đây, tôi được hội ngộ với người quen! Đầu tiên là cô em xóm xũ bên Việt Nam của gần 40 năm trước, nay em đón tôi, đưa tôi đi ăn tối ngay quán ăn bận rộn nhất bên bờ sông Seine . Người thứ hai, là một chị quen trên diễn đàn Tình Thân Hữu, tên Thanh Vân mà chúng tôi gọi chị là “Tiểu Thơ Paris” vì gốc gác của chị trước đây là “Tiểu Thơ Miền Gạo Trắng Nước Trong”. Mấy năm “quen” nhau qua emails, nay được gặp nhau, ôm nhau bằng xương bằng thịt thật tuyệt. Chị đến hotel gặp hai vợ chồng tôi, tặng quà, rồi đưa tôi đi rong ruổi khắp Paris, đến phút chia tay thật bồi hồi.

Vậy đó, tôi “biết” Paris tự thuở rung động đầu đời, đã tưởng tượng Paris trong một bài thơ, rồi bây giờ khi đặt chân đến, cảm nhận thực tế, những cuộc gặp gỡ, tình yêu Paris vẫn còn nguyên vẹn, nồng nàn, không hề đổi thay:

PARIS TRONG TIM TÔI

Paris vẫn ở trong tim tôi

Ước mong một lần đến trong đời

Để rồi gặp hoài trong giấc mộng

Paris thần thoại tuổi đôi mươi

Người kể cho tôi về Sông Seine

Mây trôi chiều tím, nước dịu êm

Cuối chân trời cánh chim về tổ

Luxembourg huyền hoặc bóng đêm

Sáng cuối tuần của những tình nhân

Dập dìu hè phố những quán ăn

Cà phê Latte, baguette nóng

Croissant bơ mời gọi bước chân

Người cũng kể về Khải Hoàn Môn

Đại lộ thênh thang gió hoàng hôn

Nơi nào người đứng cho tôi nhớ

Eiffel hay Champs-Elysees buồn?

Người có đang lên chuyến tàu muộn

Ga nào nơi ngoại ô không tên?

Những cánh đồng nho thơm mùi rượu

Những ngôi nhà bên đồi bình yên

Tôi đã mơ mình là công chúa

Sánh vai chàng hoàng tử trong mơ

Bên Paris ngọt ngào, diễm lệ

Cổ tích đôi mình đẹp như Thơ

Nhưng rồi giấc mơ kia đã hết

Như dĩ vãng qua, rất xa xôi

Kỷ niệm xưa vẫn còn tha thiết

Như Paris luôn mãi trong tôi!

Tôi chỉ mới đến vài thành phố của Châu Âu, nơi nào cũng để lại trong tôi nhớ nhớ thương thương, nhưng Paris cho tôi vương vấn nhiều hơn. Hy vọng tôi sẽ có dịp đến nhiều thành phố khác nữa, để được …yêu thêm, và tôi sẽ ghé qua Paris để “hâm nóng tình yêu”, để chụp tấm hình mà tôi đã lỡ dịp trong chuyến đi vừa qua: tôi đứng giữa phố Paris với túi xách quàng vai, bên trong lắc lư “que” baguette như hình ảnh dễ thương của những cô gái Paris tôi đã mơ ước từ xưa và nay đã gặp.

Tháng 10/2026

Kim Loan

Bài Cuối Cho Người Tình - Sáng Tác: Nguyên Vũ - Ca Sĩ: Mỹ Hạnh - Tranh: Họa Sĩ Nguyễn Sơn

Sáng Tác: Nguyên Vũ
Ca Sĩ: Mỹ Hạnh
Tranh: Họa Sĩ Nguyễn Sơn

Thu Xưa

 

Em đứng giữa mùa thu Cali
Chợt xao xuyến nhớ về quê Mẹ
Trước mặt em, xa lộ thênh thang
Cầu nối nhịp cầu...
Những hàng cây xanh, đỏ, tím, vàng
Pha sắc thắm đẹp trời thu ly xứ...

Lung linh một dải mây trời
Nàng thu lả lướt gọi mời thi nhân
Bút hoa tô vẻ đôi vần
Để thương, để nhớ muôn phần thu xưa

Quê em sáng nắng chiều mưa
Có anh dầu dãi sớm trưa bên đồng
Có nàng giặt lụa bên sông
Có cha vun sới những dòng ngô khoai
Có mẹ già buổi nắng mai
Tóc pha sương tuyết miệt mài chợ trưa
Vẫn vui cơm hẩm muối dưa
Hai mùa mưa nắng đong đưa tơ trời
Mặc thu mặc hạ đổi dời
Vẫn bình yên với cuộc đời hàn vi...

Đây mùa thu Cali
Nhớ thu xưa...nhớ người đi không về
Bao la một tấm tình quê
Tiếc thương cha mẹ tái tê cõi lòng
Đâu người giặt lụa bên sông
Chỉ ta lạc lỏng trên dòng nhân gian
Thu này rồi lại thu sang
Nỗi buồn sao cứ...mang mang trong hồn ...

Nguyễn phan ngọc an 

thu 2025

Giữa Trưa Nắng Mãi Mơ Hồ

Ở giữa trưa hè một giấc mơ

Dưới hiên mải miết đứng mong chờ

Nắng lấp lánh chập chờn nỗi hẹn

Có chút men nồng lên ý thơ

Tóc dưới hàng cây pha vệt nắng

Làn môi hồng một đoá hương sen

Cây đan tỏa bóng ôm đường vắng

Nỗi nhớ chồng lên cao ngất cao

Tà áo nào bay vờn trước gió

Hòa lòng theo một chốn vu vơ

Bước chân bụi hồng đi khắp ngả

Sao nắng giận hờn những bâng quơ

Giấc du miên trưa hè rực rỡ

Theo em hoa trắng áo xiêm cài

Có nụ xôn xao bờ vai nhỏ

Nụ tình đầu trong nắng phôi phai

Con diều lửng lơ trời hư ảo

Tiếng sáo lênh đênh thoảng mơ hồ

Nắng áp môi hôn gần lên má

Trái tim còn rực những hương xa.

Lê Mỹ Hoàn

5/23/2026

Chuyến Thăm Tây Bắc

 

Trong những lần trở về thăm đất mẹ, tôi đã có những chuyến đi đến các vùng dọc miền đất nước. Mỗi vùng là một đặc thù về con người, tình cảm, phong tục và tập quán...mỗi vùng đất là một sự trải nghiệm thực sự thú vị. Sau chuyến thăm lục tỉnh Nam kỳ, tôi ra miền Trung rồi lên miền Tây bắc, và chuyến đi Tây bắc này đã để lại nhiều ấn tượng đẹp về con người và cảnh vật nơi đây.

Trời Hà Nội vẫn còn lác đác những giọt sương mai trên những vòm lá và sương mù vẫn phủ kín lối đi khi chúng tôi có mặt tại ga tàu lửa để mua vé cho chuyến đi lên Lào Cai. Sáu giờ sáng nhưng ga Hàng cỏ đã chật cứng người, kẻ đi xuôi, người về ngược. Đây là ga trung tâm đi các miền của đất nước nên có rất nhiều tuyến. Điều đầu tiên tôi thấy là dòng người chen chúc để mua vé, ai cũng sốt ruột mua cho mình một tấm vé cho chuyến đi sớm nhất nên cảnh chen lấn đã diễn ra. Dường như ở đây, thói quen xếp hàng không tồn tại, mạnh ai người nấy chen. Cảnh hổn loạn, chen lấn, xô đẩy, tiếng kêu, tiếng la bắt đầu rối lên, tôi thực sự choáng váng trước cảnh tượng này. 

Một bạn đồng hành tôi bảo chúng tôi trông hành lý rồi hòa vào đám đông chen chúc. Một lúc sau người bạn quay ra mồ hôi lấm tấm, trên tay là mấy chiếc vé cho chuyến đi lên Lào Cai. Bấy giờ chúng tôi mới được an tâm ngồi đợi giờ lên tàu để đến thăm một vùng đất xa xôi và lạ lẫm, nơi có các dân tộc thiểu số sinh sống. Đảo mắt nhìn quanh một lượt, tôi thấy phòng chờ khá khang trang và rộng rãi, được trang trí các dãy ghế ngồi rất chắc chắn và đẹp, trên tường có treo tivi lớn chiếu các đài cho hành khách thư giãn trong lúc đợi tàu. Vì là một ga lớn với rất nhiều tuyến đường nên phòng đợi khá đông người, mỗi người một vẻ. Phần đông họ tay xách nách mang, từng đoàn người, từng từng lớp lớp kéo nhau đi, người lớn dắt trẻ con, hành lý lủng củng, nặng nề, những chú gà sống được bỏ trong bu gà, thò cái đầu có mào đỏ ra ngoài kêu ..cục..cục..rất vui mắt.

Cũng chẳng phải đợi lâu, chúng tôi đã được lên chuyến tàu đưa lên Tây Bắc. Lúc này lòng tôi bỗng háo hức và hồi hộp. Ghế ngồi của tôi sát bên cửa sổ nên ánh sáng và không khí rất dễ chịu và thoáng mát. Khoảng năm phút sau thì tàu chuyển động, bắt đầu hành trình đưa chúng tôi đến vùng đất xa lạ. Suốt thời gian tàu chạy, tôi đã say mê ngắm cảnh núi non đẹp đẽ hùng vĩ bên ngoài cửa sổ. Đây là vùng núi phía Bắc, với vô vàn núi rừng trùng điệp nối tiếp nhau chạy xa tít mù tắp như không bao giờ dừng lại. Trên sườn núi những mảnh ruộng bậc thang ẩn hiện trong mây nhìn khung cảnh rất ngoạn mục. Tàu của chúng tôi chạy men theo các sườn núi, vì là đường đèo nên tàu hết lắc bên này lại nghiêng bên kia, đó là cảm giác khác rất xa với những lần ngồi trên những chuyến xe hoặc tàu hỏa mà tôi đã đi trước đó dưới đồng bằng. Nhìn về phía sau, con đường quanh co uốn lượn như một con rắn khổng lồ vắt vẻo qua các sườn núi tạo nên một cung bậc cảm xúc rất riêng mà tôi chỉ biết gọi vui là "cảm xúc Tây Bắc."

Tàu chạy suốt hơn tám giờ đồng hồ và được nhân viên trên tàu thông báo sẽ kết thúc hành trình ở ga Phố Lu. Tàu chậm dần vào ga, đây là một ga nhỏ nơi biên giới xa xôi nên người xuống và lên tàu cũng rất ít, chỉ có một vài người dân địa phương và một vài người khách du lịch theo kiểu khám phá, một kiểu du lịch "bụi" mà giới trẻ ở Việt nam gọi là "đi phượt”. Và thêm một vài nhà nhiếp ảnh đi lên vùng núi này để săn ảnh. Nghe nói vùng núi phía bắc nầy là thiên đường cho các nhiếp ảnh gia vì cảnh vật và con người nơi đây đã mang về cho họ rất nhiều giải thưởng trong nước cũng như quốc tế. Tôi bước xuống tàu, nhìn quanh khắp sân ga, cảnh vắng vẻ và đìu hiu khiến có một cảm giác lạ lẫm. Vốn đã quen với nơi đông đúc, nay gặp cảnh này tôi thấy bâng khuâng. Bước ra cửa nhà ga trong không khí se lạnh, một vài người bán hàng rong chạy tới mời mọc, năn nỉ, một anh xe ôm lại hỏi về đâu để anh chở về, nhưng người bạn đã thu xếp xe cộ từ trước, xe đưa chúng tôi về huyện Bắc Hà, một trong hai vùng đặc sắc nhất của tỉnh biên cương xa xôi hẻo lánh. Gọi là thị trấn, nhưng nó chỉ nhỏ xíu với vài ngôi nhà lác đác đìu hiu của các hộ người Kinh lên đây làm ăn buôn bán, nghe nói các dân tộc thiểu số ở nơi xa hơn, trong các bản ở ngang sườn núi, họ chỉ xuống thị trấn để mua sắm những thứ nhu yếu phẩm và trao đổi những sản vật mà họ săn bắt và gặt hái được. 

Một người sống ở đây lâu năm cho biết thêm, chúng tôi có thể thuê phòng nhà nghỉ ở ngay thị trấn này với giá rất rẻ là khoảng 120 ngàn Việt Nam (khoảng 6 đô-la) hay vào xin ở trong các hộ gia đình dân tộc thiểu số cũng được và họ rất mến khách, sẵn sàng chào đón bất cứ ai muốn vào ở cùng gia đình họ. Một phần còn bỡ ngỡ chưa quen nên tôi chọn ở nhà nghỉ ngoài thị trấn và sẽ đi vào các bản để thăm và tìm hiểu các hộ gia đình sau. Hơn tám giờ đồng hồ lắc lư trên tàu, cảm thấy hơi mệt nhưng khung cảnh và khí hậu ở đây khiến tôi rất háo hức muốn đi thăm viếng ngay, không muốn nằm nghỉ chút nào. Tôi vào chợ để kiếm một cái gì ăn lót dạ sau một chuyến đi dài. Nơi đây, chợ như là một trung tâm thương mại, nó được tổ chức thành một vùng đất bằng dưới chân núi, các hàng quán, hàng tạp hóa được bày bán dưới các tấm lều bốn góc một cách tạm bợ và sơ sài. Dù được coi là đông vui và sầm uất nhất nhưng nó cũng chỉ lèo tèo vài hàng quán dường run rẩy dưới những ngọn gió heo may.

Bước vào một hàng ăn, dưới một căn lều bốn góc, bên trong đặt vài bộ bàn ghế rất đặc biệt chưa từng thấy nơi nào dưới vùng đồng bằng có được, những băng ghế dài được đóng từ một tấm ván có bốn chân chĩa ra, nứt nẻ, cũ kỹ và bám đầy bụi bặm. Có nhiều thức ăn được giới thiệu, và tôi đọc thấy trong menu một món ăn truyền thống ở đây mà người ta bảo không ăn món này thì coi như là chưa đi lên vùng Tây Bắc, đó là món Thắng cố. Thắng cố là một món ăn có dạng như một nồi súp hay đúng hơn là một nồi hầm của thịt ngựa được bắc trên lò và đỏ lửa luôn luôn. Trong nồi là đủ các bộ phận của con ngựa sau khi được làm thịt đều bỏ vào đây hầm cùng một vài loại gia vị và dược thảo. Tôi vốn không thích ăn thịt nên đã chọn cho mình một món ăn dân dã hơn và phù hợp hơn đó là món Mèn mén. Giống như bánh mì ở châu Âu và gạo ở vùng xuôi, Mèn mén là món ăn chính và phổ biến ở đây, nó được chế biến từ hạt bắp nấu lên bỏ vào cối quết nhuyễn và trộn với gia vị. Khi xuất mèn mén được đưa ra, tôi đã bị mê hoặc bởi màu vàng của bắp và làn khói nóng hổi bốc lên đưa một mùi thơm dịu nhẹ và ngọt ngào. Nếm thử món mèn mén ấm nóng mới bắc trên bếp xuống, vị ngọt và bùi của bắp với một vài loại gia vị hòa trộn khiến cho tôi rất thích thú. Chỉ một loáng sau, tôi đã ăn hết dĩa mèn mén một cách ngon lành. Không biết vì nó ngon, lạ hay là vì đói sau cuộc hành trình dài, nhưng thật tình tôi đã rất yêu thích món ăn này đến nỗi định bụng sẽ ăn nó lại vào ngày mai.

Dạo một vòng quanh khu chợ, tôi cảm nhận được rất nhiều điều. Là nơi tập trung buôn bán và trao đổi của người miền xuôi với người miền ngược, và của người miền ngược với nhau nên nơi đây tập trung rất nhiều các cộng đồng sắc tộc anh em. Áo quần của họ rất đẹp, tất cả được dệt bằng thổ cẩm, là những sợi của cây lanh do chính tay họ trồng, giã, tách sợi và dệt, nên mỗi bộ áo quần của họ từ khi bắt đầu làm cho đến khi hoàn thành phải mất cả năm. Mỗi sắc tộc được phân biệt qua tập tục, vùng cư trú và nhứt là qua trang phục. Ở đây phần lớn là người H’mong, trong đó có H’mong đen và H'mong đỏ là dựa trên màu sắc của trang phục họ mặc, ngoài ra còn có người Hà Nhì, Lô Lô, Tày, Nùng. Mỗi sắc tộc ngoài y phục khác nhau còn mang một loại nữ trang riêng. Các vật trang trí trên tay, cổ và trang phục được làm rất đẹp và tinh xảo, phần nhiều được làm bằng bạc trắng, những tua rua trên áo có đính những chiếc lục lạc nhỏ kêu leng keng theo những bước đi, những cử động của người mang, khiến không khí rất vui và nhộn nhịp. Họ tập trung lại, nói chuyện bằng ngôn ngữ dân tộc của họ, nhưng họ vẫn nói được tiếng Kinh mỗi khi có người Kinh hỏi chuyện. 

Hàng hóa họ mang về chợ trao đổi là những sản phẩm họ tự tay làm được, những mảnh vải thổ cẩm họ tự tay dệt, rượu bắp họ nấu, rồi gà, lợn, lưỡi cày, lưỡi cuốc, các vật trang sức mà họ làm ra, đều được mang đến đây để bán và trao đổi. Đi một vòng quanh chợ, cái gì cũng thấy lạ, cái gì cũng thấy hay, vì đây là lần đầu tiên được tận mắt chứng kiến, được tận tay sờ vào những sản phẩm và được trực tiếp nói chuyện với họ, tôi rất vui và thích thú. Tôi đi vòng vòng dưới cái lạnh se se mà không thấy chán cũng không thấy mệt. Khi thử bắt chuyện với một người bán hàng là dân tộc H'mong đen, vì tôi nói giọng miền Nam nên anh ta không hiểu, phải nhờ người bạn đi cùng dịch dùm. Xa xa là một nhóm người ngồi bán măng rừng, những lúc không có khách thì họ ngồi tước và se sợi đay, hoặc ngồi may, thêu thổ cẩm. Lúc nào miệng họ cũng nói chuyện líu lo nhưng hai tay vẫn làm việc thoăn thoắt. Bàn tay có những ngón to, thô và sần sùi nứt nẻ bởi khí hậu và công việc làm quanh năm suốt tháng, nhưng ai nhìn cũng có vẻ rắn chắc và khỏe mạnh. 

Chỉ dạo một vòng quanh ngôi chợ nhỏ, tôi cũng đã trãi nghiệm và khám phá ra được nhiều điều mà trước đây tôi chưa hề biết hoặc chỉ biết một cách chung chung, mơ hồ qua sách báo. Tôi thật hài lòng về chuyến đi đã cho tôi tận mắt chứng kiến được những điều hay, những điều lạ lẫm tạo thành nét riêng của mỗi vùng miền, mỗi địa phương, không nơi nào giống nơi nào. Một người dân bản địa cho tôi biết ở đây không có cướp giật, không có móc túi, không có lừa đảo như ở dưới xuôi hay các khu đô thị khác. Họ sống thật thà, chất phác và thoải mái tựa như sống trên thiên đường. Điều này khiến tôi bất ngờ và cảm thấy rất thích thú. Có một điều là dễ thấy là người lao động ở đây có đủ các lứa tuổi, các cụ già thì bán hàng, các em nhỏ đi bán các vật lưu niệm cho khách du lịch, mỗi người một việc. Một em nhỏ khoảng 2-3 tuổi được mẹ bỏ trong gùi mang sau lưng nghiêng qua nghiêng lại theo từng bước đi trông thật vui mắt.

Sau buổi đi chợ, tôi trở về nghỉ ngơi lấy sức để hôm sau sẽ vào các bản cheo leo trên núi nơi họ sinh sống. Giấc ngủ đến với những nỗi háo hức về chuyến đi ngày mai...

Sáng hôm sau, khi sương mù còn dày đặc phủ khắp các lối đi, tôi đã dậy ăn sáng để đi vào bản. Các bản nơi họ sinh sống cách thị trấn nơi chúng tôi trọ khoảng 20km nên phải đi xe máy vào gần đến bản rồi đi bộ vào và chuyến này chúng tôi sẽ đi viếng một nơi có tên là bản Phố. Con đường đi uốn lượn ngoằn ngoèo ven theo sườn núi, khung cảnh rất đẹp và thơ mộng, sương phủ mờ đường chúng tôi đi, xa xa từng cụm mây trắng xóa vương vương trên các tàng cây, nó bay lơ lửng qua đầu tưởng như cứ với tay ra là chạm tới được. Hai bên đường là những thửa ruộng bậc thang xếp dọc như những bậc cấp lên tận đỉnh núi, lác đác lúa chín vàng, khung cảnh thật nên thơ và hùng vĩ. Trên đường đi, chúng tôi thấy rất nhiều người dân bản địa đi làm rẫy hoặc đi hướng về phía chợ, họ mặc áo quần của dân tộc họ, trên vai đeo những chiếc gùi nặng, tay dắt ngựa cắm cúi đi. Xuống xe, chúng tôi men theo những thửa ruộng bậc thang, qua những khu vườn mận tam hoa nở hoa trắng muốt, đi vào nhà một người dân bản địa. 

Ở đây dân chúng làm nhà bên sườn núi thấp, không có hàng rào và cũng không có cửa. Không có ai ở nhà, có lẽ họ bận đi làm nương đến tối mới trở về. Đi qua hai ngọn đồi nữa mới đến một ngôi nhà khác, lần này có người ở nhà và hai đứa trẻ con, nhà này cũng không có có hàng rào và không có cửa, giống như các ngôi nhà khác chung quanh đó. Lòng không khỏi lạ lùng thắc mắc nhưng rồi tôi nhớ lại, khi ở ngoài thị trấn có người cho biết rằng ở đây không có ăn cắp, cũng không có lừa đảo. Họ rất mến khách, đó là cảm nhận đầu tiên của tôi. Họ vồn vã mời tôi ngồi bên bếp lửa, lấy rượu bắp ra mời và nói chuyện rất chân tình. Ngoài sân hai đứa trẻ chơi đùa với nhau, áo quần xộc xệch, nhưng đứa nào cũng khỏe mạnh nhanh nhẹn với đôi mắt sáng tinh anh. Viếng thêm một nhà khác, tôi cũng được đón tiếp và trò chuyện rất ân cần và được mời lại dùng bữa cơm trưa cùng gia đình họ, nhưng tôi phải từ chối để về chuẩn bị cho chuyến lên thị trấn Sapa ngay trong chiều nay.

Ngồi trên xe lên thị trấn Sapa mà lòng tôi cứ miên man nghĩ về vùng đất Bắc Hà mà tôi vừa đi qua, nó thấm nhẹ vào lòng, cho tôi hiểu thêm về tình người, về lòng chân thật, làm tôi bâng khuâng nhẹ nhàng. Trở về với hiện tại, khung cảnh bên đường là những thửa ruộng bậc thang quen thuộc, những cụm mây vắt vẻo qua các sườn núi, những người H’mong lặng lẽ và lầm lũi bên đường. Tất cả cứ xa tít, xa tít rồi nhỏ dần sau xe chúng tôi. Xe chạy khoảng ba giờ đồng hồ thì đến thị trấn Sapa, nơi đây đông đúc hơn dưới Bắc Hà, là địa bàn cư trú của người H’mong đen và Dao đỏ. Cao hơn so với Bắc Hà nên không khí càng lạnh và mây mù nhiều hơn, khung cảnh rất đẹp. Sau khi vào cất hành lý, tôi tản bộ ra các phố gần đó và thích thú hòa nhập vào phố xá tấp nập, nhộn nhịp giữa người Kinh và người dân tộc thiểu số. Dưới cái se lạnh và sương bảng lảng, con người như ẩn hiện mờ ảo trong mây. Bước vào một quán bên đường, ngồi bên bếp lửa than ấp áp, tôi được thưởng thức một ống cơm lam nóng hổi và ngon lạ lùng. Cơm lam là loại cơm được nấu bằng gạo nương, bỏ vào ống tre tươi và nướng trên bếp than, đến khi ống tre cháy là lúc cơm vừa chín, mùi thơm của lúa nướng và mùi tre non quyện vào nhau thơm nức. Sau ống cơm lam, tôi được mời ăn thêm hai hạt dẻ nướng, hạt dẻ nhập từ Trùng Khánh to gần bằng quả trứng gà, thơm và bùi ngậy. Rồi tôi lại ăn thêm một khúc mía nướng, cái vị ngọt của mía nướng rất đậm và mát. Tôi cảm thấy thật hài lòng về những món ăn đơn giản nhưng lại rất ngon và tinh tế này, tự nghĩ chuyến đi này đã cho tôi thưởng thức qua những món ăn ngon lạ xưa nay chỉ nghe nói đến trong văn chương sách vở.

Người từ miền xuôi đem theo tình người miền núi

Nhà sàn lả lơi đứng bên đường hoang vắng soi

Đưa chân anh qua đồi, cơm lam đem theo người

Lên cao anh ôm trời, để dòng suối lẻ loi...

(Phạm-Duy, Con đường Cái Quan)

Tiếng khèn dập dìu mời mọc và lôi kéo của một đám thanh niên đi tìm bạn cất lên đằng xa dưới cái xe lạnh và sương mù phủ kín. Chúng tôi đi qua một ngôi nhà thờ nguy nga và tráng lệ được xây bằng đá cách đây đã hơn trăm năm mà làn sương mờ ảo càng khiến nơi đây như linh thiêng hơn và huyễn hoặc hơn.

Trở về nghỉ ngơi nơi cư trú mà tôi cứ thấy lâng lâng, một vẻ gì đó rất nhẹ nhàng, mơ hồ, một chuyến đi thú vị, một chuyến khám phá nơi chốn núi rừng xa xôi, vùng đất với những ngọn núi như những chiếc bát úp chạy mãi, chạy mãi, vùng đất với các anh em dân tộc thiểu số sống vắt vẻo trên lưng chừng trời. Những khuôn mặt tôi đã tiếp xúc, những mảnh vườn trắng muốt hoa lê mà tôi đã đi qua, sự chân chất thật thà của người dân nơi đây...chao ôi, sao mà thân thương thế, gần gũi mà đáng mến thế, nó cứ chập chờn, len lỏi và giấc ngủ nhẹ nhàng kéo đến tự bao giờ. Ngủ thật ngon để tiếp tục cuộc hành trình ngày mai...

Mỹ trí tử

Sự Quan Trọng Của Luân Lý Trong Đời Sống Xã Hội - Ngô Thị Quý Linh (Phần 2)

 Ở nước Việt, sau thời kỳ loạn lạc Thập-nhị sứ-quân (945-967), vua Đinh-tiên-hoàng  (968-979) đặt ra hình phạt rất nặng: đặt vạc dầu ở trước điện, nuôi hổ báo ở trong vườn, rồi ra  lệnh hễ ai phạm tội thì bỏ vào vạc dầu hay là cho hổ báo ăn.  

Đời Tiền-Lê (980-1009), những sự chém giết tàn bạo xảy ra ngay trong triều đình. Sau  khi vua Lê Đại-hành (980-1005) mất, các hoàng tử tranh nhau ngôi vua. Tranh giành trong bảy  tháng thì thái-tử Long Việt lên ngôi. Long Việt là người mà vua Đại-hành đã định truyền ngôi  cho lên làm vua. Nhưng Long Việt mới lên ngôi được ba ngày thì bị em cùng mẹ là Long Đĩnh  sai người vào cung giết đi, mới 23 tuổi. 

Long Đĩnh (1005-1009) ưa sự chém giết, ra những hình phạt dã man đối với tù phạm. Vua chết lúc 24 tuổi. Các quan trong triều tôn tả thân-vệ điện-tiền chỉ-huy-sứ Lý Công Uẩn lên  làm vua là vua Lý Thái-tổ.  

Trong khoảng bốn mươi năm, từ khi nhà Đinh lên (968) đến khi Lê Long Đĩnh mất  (1009), triều đình đã không hướng dẫn dân chúng sinh sống theo một tiêu chuẩn đạo đức hay  nhân sinh quan nào rõ rệt mặc dù tam-giáo đã được truyền vào nước Việt từ những thế kỷ đầu  công-nguyên. 

Vua Lý Thái-tổ (1010-1028) xuất thân từ chốn cửa thiền, thường đọc kinh Phật, hiểu giáo  lý đạo Phật, nên cho đem đạo Phật ra truyền dạy cho dân chúng, cho họ hiểu biết luật nhân quả mà làm điều lành tránh điều ác. Ảnh hưởng của đạo Phật trên các vua nhà Lý được thấy rõ rệt  nhất trong việc xét xử và định hình phạt với tội nhân.  

Vào năm trời rất lạnh, vua Lý Thánh-tông (1054-1072) truyền đem chăn chiếu cho tù nhân và cho tù nhân ăn ngày hai bữa. Vua bảo các quan rằng: “Trẫm ở trong cung nào lò sưởi ngự, nào áo lót cầu còn rét như thế này, nghĩ đến  người tù giam trong ngục, khổ sở về gông cùm, chưa biết rõ ngay gian, mà ăn không no  bụng, áo không kín mình, gió rét khổ thân, hoặc có kẻ chết không đáng tội, trẫm rất  thương xót. Vậy hạ lệnh cho hữu ty phát chăn chiếu và mỗi ngày hai lần phát cơm.” (Đại Việt Sử-ký Toàn-thƣ) Có lần xét án, vua chỉ vào công chúa Động-Thiên đứng gần đó mà bảo các quan rằng: “Lòng trẫm yêu dân cũng như yêu con trẫm vậy, hiềm vì trăm họ ngu dại, làm càn  phải tội, trẫm lấy làm thương lắm. Từ rày về sau tội gì cũng giảm nhẹ bớt đi.” (Đại-Việt  Sử-ký Toàn-thƣ) 

Đời Nhân-tông (1072-1127), vua cấm mọi người không được dùng gậy tre gỗ và đồ nhọn  sắc đánh nhau. Đời Anh-tông (1138-1175), hễ tranh nhau ruộng ao mà dùng binh khí như gươm,  dao đánh nhau đến tử thương thì phạt 80 trượng và phải tội đồ*, ruộng ao thì trả cho người bị thương. [*tội đồ: một tội trong ngũ-hình, bị đem đày đi chỗ khác và bắt làm việc khổ sai.] 

Đạo lý nhà Phật có được ảnh hưởng như vậy là nhờ vua Lý Thái-tổ đã nhận được sự giáo  dục của các nhà sư là giới có học thức lúc bấy giờ. Khi vua mới lên ba, mẹ ông đem ông cho sư Lý Khánh Văn làm con nuôi nên ông có họ tên là Lý Công Uẩn. Sư Vạn Hạnh chùa Lục-tổ xem  tướng ông thông minh nên đem về dạy.  

Sư Vạn Hạnh họ Nguyễn, trong nhà nhiều đời thờ Phật. Thuở còn trẻ ông đã học cả tam giáo, đọc rất nhiều sách, xem thường công danh phú quý. Năm 21 tuổi ông xuất gia theo học Thiền-Ông chùa Lục-tổ. Ông có kiến thức cao rộng nên lời nói của ông được xem như lời sấm  tiên tri. Ông rất gần với Lý Công Uẩn, bàn luận nhiều việc quan trọng. Khi thấy cây gạo ở hương  Diên-Uẩn, châu Cổ-Pháp bị sét đánh, người châu ấy thấy hiện lên nhiều hàng chữ. Sư Vạn Hạnh  mới nói với Công Uẩn rằng: “Mới rồi tôi thấy chữ bùa sấm kỳ lạ, biết họ Lý cường thịnh, tất dấy  lên cơ nghiệp. Nay xem trong thiên hạ người họ Lý rất nhiều, nhưng không ai bằng Thân-vệ là người khoan thứ nhân từ được lòng dân, lại đang nắm binh giữ quyền trong tay, đứng đầu muôn  dân chẳng phải Thân-vệ thì còn ai đương nổi nữa. Tôi đã hơn 70 tuổi rồi, mong được thư thả hãy  chết, để xem đức-hóa của ông như thế nào, thực là cái may nghìn năm có một.” (Đại-Việt Sử-ký  Toàn-thƣ) 

Câu nói của sư Vạn Hạnh cho thấy sự mong đợi của ông nơi người học trò Lý Công Uẩn,  đã được ông rèn luyện cả đạo lý Phật và Nho, để đem đạo từ-bi của nhà Phật và phương cách  đức-hóa của nhà Nho ra gây dựng nhân sinh quan cho xã hội. 

Nhờ các vua nhà Lý rất trọng đạo Phật mà đạo Phật được phổ biến rộng rãi trong dân  gian. Sang đời Trần, các vua đầu đời Trần đều mộ đạo Phật, ăn chay, bố thí vàng bạc tiền lụa cho  người nghèo. Vua Trần Nhân-tông (1279-1293), sau khi nhường ngôi cho Anh-tông thì xuất gia  lên núi An-Tử, lấy các đạo hiệu là Trúc-Lâm đại-đầu-đà, Trúc-Lâm đại-sĩ và Giác-hoàng điều 

ngự, pháp danh là Hương-Vân đại-đầu-đà, với ý là tu hành theo Thập-nhị hạnh đầu-đà (mười hai  điều khổ hạnh). Năm 1304, đức Giáo-hoàng du hành trong dân gian, khuyên dân chúng bỏ tục  thờ tượng lõa thể và sinh thực khí, và thực hành Thập-thiện, giáo lý căn bản của đạo Phật. Giác hoàng có ý định xây dựng nhân sinh quan cho xã hội theo luân lý đạo đức nhà Phật. Thập-thiện là mười điều thiện thực hiện qua tâm, khẩu, ý, gồm có: không sát sinh; không trộm cắp; không tà dâm; không nói lời dối trá, gạt người; không nói lời ly gián khiến cho người ta ngờ vực, hiềm  khích nhau; không nói lời ác dữ, độc địa, tục tằn; không nói lời phù phiếm, hoa mỹ, không chân  thực; không tham mê dục vọng; không cáu giận, bực bội; không tà kiến, hiểu biết nhầm lạc, mê muội.  

Thuyết luân-hồi báo ứng phổ thông khắp mọi giới và ảnh hưởng của đạo Phật lan tràn  khắp trong nước. Nho thần Lê Quát viết trong bài “Văn bia chùa Chiêu-Phúc” (chùa ở Bái-thôn,  lộ Bắc-Giang) như sau: 

“Nhà Phật lấy họa phúc để cảm động lòng người, sao mà được người tin theo sâu bền như thế! Trên từ vương công, dưới đến dân thường, hễ bố thí vào việc nhà Phật, dù đến hết tiền của cũng không sẻn tiếc. Ví ngày nay gửi gắm vào tháp chùa thì trong lòng sung sướng như nắm được khoán ước để lấy sự báo ứng ngày sau.

Cho nên trong tự kinh thành, ngoài đến châu phủ, cho đến thôn cùng ngõ hẹp, không phải ra lệnh mà tuân theo, không bắt phải thề mà giữ đúng. Chỗ nào có người ở, tất có chùa Phật, bỏ đi rồi lại dựng lên, nát đi rồi lại sửa lại, lâu đài chuông trống chiếm đến nửa phần so với dân cư. Đạo Phật thịnh rất dễ mà được rất mực tôn sùng.

Ta thuở trẻ đọc sách, khảo xét xưa nay, cũng biết rõ ít nhiều đạo của thánh-nhân, dùng để giáo hóa người ta mà rốt cuộc chưa có thể được tin theo ở một hướng. Từng dạo xem núi sông, dấu chân đi hàng nửa thiên hạ, mà tìm nhà học và văn-miếu thì chưa từng thấy có đâu. Do đấy ta rất lấy làm xấu hổ với tín đồ nhà Phật. Bèn viết ra đây để tỏ lòng ta.” (Đại-Việt Sử-ký Toàn-thƣ)

Đạo Phật đã có ảnh hưởng rất lớn về phương diện đạo đức trong xã hội đời Lý và đầu đời  Trần. Nếu không có những yếu tố do hoàn cảnh lịch sử gây ra làm xúc tác thì đạo Phật vẫn có thể là đạo thịnh hành nhất ở Đại-Việt.  

Vì cần có một tầng lớp có kiến thức giúp vua trong việc trị nước và chống ngoại xâm  (Mông-cổ – Nguyên), thay thế giới tăng lữ nhà Lý, triều Trần chuyển đổi trọng tâm giáo dục từ học thuyết nhà Phật sang triết thuyết nho-học với hai mục đích: – chính trị: học thuật trị nước,  và – nhân sinh vị luân lý: học đạo làm người theo triết lý nhân sinh của nho-học. Về triết lý nhân  sinh nho-học, sách Trung-Dung viết: “Đạt Đạo trong thiên hạ có năm luân: đạo vua tôi, đạo cha  con, đạo vợ chồng, đạo anh em, đạo kết giao bằng hữu. Năm luân đó là những luân để đạt được  Đạo vậy.” 

Năm 1253, vua Trần Thái-tông (1225-1258) cho mở Quốc-học-viện để giảng Tứ-thƣ  Ngũ-kinh là hai bộ sách chính yếu của nho-học. Tứ-thư gồm có: Luận-Ngữ, Đại-Học, Trung Dung, Mạnh-Tử; Ngũ-kinh gồm có: kinh Thi, kinh Thƣ, kinh Dịch, Lễ-ký, Xuân-Thu. 

Sử-thần Lê Văn Hưu (thế kỷ thứ 13) bàn trong Đại-Việt Sử-ký (1273) rằng một số việc  làm của các vua nhà Lý không hợp đạo Nho. Khi viết đến việc vua Lý Thái-tổ cho xây nhiều  chùa, Lê Văn Hưu phê bình:  

“Lý Thái-tổ lên ngôi mới được hai năm, Tôn miếu chưa dựng, Xã tắc chưa lập mà trước đã dựng tám chùa ở phủ Thiên-Đức, lại sửa chữa chùa quán ở các lộ và cấp độ điệp cho hơn nghìn người ở Kinh sư làm tăng, thế thì tiêu phí của cải và sức dân về việc thổ mộc biết chừng nào mà kể? Của không phải là trời mưa xuống, sức không phải là thần làm hộ, há chẳng phải là vét máu mỡ của dân ư? …”

Điều này chứng tỏ các vua nhà Trần có xướng suất đạo Nho thì sử-thần mới dám viết như thế. 

***

“Thư báo thắng trận của Lý Công Bình đến kinh sư. Ngày mậu thìn, vua ngự đến  hai cung Thái-thanh và Cảnh-linh và các chùa quán trong thành để lễ tạ ơn đạo Phật giúp  ngầm cho Công Bình đánh được người Chân-lạp. 

Lê Văn Hưu bàn: Kể ra sự trù tính ở trong màn trƣớng quyết định đƣợc sự thắng  ở ngoài nghìn dặm, đó là công của ngƣời tƣớng giỏi cầm quân chế thắng. Thái-phó Lý  Công Bình phá đƣợc quân Chân-Lạp cƣớp châu Nghệ-An, sai ngƣời báo tin thắng trận,  Thần-tông đáng lẽ phải cáo thắng trận ở Thái-miếu, bàn công ở triều đƣờng để thƣởng  cho bọn Công Bình về công đánh giặc mới là phải: nay lại quy công cho đạo Phật, đến  các chùa quán mà lễ tạ, nhƣ thế không phải là ủy lạo kẻ có công, cổ lệ khí quân lính.” 

“Tháng 3 (1129), Lý Tử Khắc dâng tâu rằng rừng ở sông Đáy có hươu trắng. Vua  sai thái-úy Lưu Khánh Đàm đến bắt được. Thăng Tử Khắc làm khu mật sứ, theo trật  Minh-tự, đội mũ bảy cầu. 

Lê Văn Hưu bàn: Kể ra ngƣời xƣa gọi là điềm lành, là dùng đƣợc ngƣời hiền  cùng là đƣợc mùa thôi, ngoài ra không cái gì đáng gọi là điềm lành cả. Huống chi chim  quý thú lạ không nuôi ở nƣớc, đó cũng là lời khuyên răn của tiên vƣơng để lại. (…) Thần tông vì dâng thú mà cho quan tƣớc, thế là thƣởng lạm; (ngƣời dâng thú) không có công  mà nhận thƣởng, thế là dối vua.” 

***

“Mùa xuân, tháng giêng (1130), xuống chiếu rằng con gái các quan không được  lấy chồng trước, đợi sau khi chọn sung vào hậu cung, người nào không trúng tuyển mới  được lấy chồng. 

Lê Văn Hưu bàn: Trời sinh ra dân mà đặt vua để chăn nuôi không phải để cho  vua tự phụng. Lòng cha mẹ ai chẳng muốn con cái có vợ có chồng, thánh nhân thể lòng  ấy, chỉ sợ ngƣời đàn ông đàn bà không đƣợc yên chốn thôi. Cho nên Kinh Thi hình dung  điều ấy trong thơ Đào yêu và thơ Xiếu hữu mai để khen việc giá thú kịp thì và chê việc để lỗi thì vậy. Thần-tông xuống chiếu cho con gái các quan phải đợi khi tuyển vào cung  không trúng rồi mới đƣợc lấy chồng thì là tự phụng cho mình, có phải là lòng làm cha mẹ 

dân đâu?” 

Ảnh chụp của thân hữu ẩn danh

Đời Trần Dụ-tông (1341-1369), Trương Hán Siêu, trong chức vụ gián-nghị đại-phu sung  tham-tri chính-sự, đã phê bình hành vi của những sư-tăng “phá hại di-luân, hư phí của-cải”, trong  bài “Ký về việc trùng tu tháp Linh-tế” trên núi Dục-thúy. Trong bài “Văn bia chùa Quan Nghiêm” ở Bắc-Giang, ông hạ bút như sau: 

Dựng chùa chẳng có ý gì 

Khắc bia cũng chẳng việc chi đến mình. 

Thánh triều đương buổi văn minh 

Dị đoan chớ để dân tình mê say. 

Đạo Nghiêu Thuấn phải bày cho rõ 

Học Lỗ Châu đường tỏ không mờ. 

Sá chi đạo Phật hư vô 

Dối ai ai dối dễ hồ dối ai. 

(Chùa đổ dựng lại, vốn không phải là ý của ta; bia dựng mà khắc thì việc gì ta nói. Hiện  nay triều-đình muốn phát huy giáo hóa nhà vua để chấn chỉnh lại phong-tục đồi bại. Vậy những  mối dị-đoan cần được trừ bỏ; chính đạo phải được phục hồi. Phàm làm bậc sĩ phu, hễ không phải  là đạo Nghiêu Thuấn thì không nên tâu trước mặt vua, hễ không phải là đạo Khổng Mạnh thì 

không nên chép thành sách; vậy mà lắm kẻ cứ liên miên lầm dầm niệm Phật thì ta hòng nói dối  ai? - Lịch-triều Hiến-chƣơng Loại-chí) 

    Đời Hồng-đức (1470-1497), sử gia Ngô Sĩ Liên phê bình các kỳ thi tam-giáo cho thấy lý do tại sao đạo Phật và đạo Lão dần dần không còn ưu thế như đạo Nho.

“Thi Tam-giáo có thể thông hiểu giáo lý Nho, Đạo, Thích, được cho làm quan. Các bậc chân nho đời xưa cũng có xem rộng bách gia chư tử, ra vào Lão-học và Phật học, xét cứu ra biết rằng Lão-học và Phật-học mung lung mờ mịt, không có chỗ rõ rệt để nắm vào, quay về mà tìm chân lý ở Lục-kinh*. Lục-kinh truyền lại cái đạo lý của Khổng phu-tử, có giềng mối vua tôi, cha con, có dạy về nghĩa “dân di vật tắc”: dân có quan hệ nhất định, vật có phép tắc. Cái tôn chỉ của nó tại chỗ “duy tinh duy nhất”. Nó làm cho kẻ nào đã học đạo Nho, lại xem sang đạo Phật đạo Lão nữa. Đạo Lão nói về vấn đề thiên biến vạn hóa, có đức không phải đức, tùy cảm ứng vậy, có dấu vết thì không còn mãi. Đạo Phật dạy điều không sống không chết, không đến không đi, cũng không có gân sức, không có tướng mạo. Ấy là cái học có sâu rộng mà không thuần, tâm rối mà không nhất trí, thì dù có được ra phù vua giúp nước, hiểu lẽ huyền diệu của A Nan, Ma Ha thì có ích gì cho thế đạo quốc dân. Cho xuất thân để làm gì?” (Lịch-triều Hiến-chƣơng Loại-chí) [*Lục-kinh: sáu quyển sách của nho gia gồm có các kinh: Thi, Thƣ, Lễ, Nhạc, Dịch, Xuân-thu.]

“Đình lục-lăng ở chùa Yên-lãng (Hà-đông)” 

Nam-Phong số 111

Sau thời kỳ nho-học thịnh trị đời Hồng-đức, ảnh hưởng của dòng tam-giáo đồng-lưu:  Phật, Nho, Lão hãy còn được nhận thấy trong tác phẩm Truyền-kỳ mạn-lục của Nguyễn Dữ.  Nguyễn Dữ sống vào khoảng các triều vua Lê Uy-mục (1505-1509), Tương-dực (1510-1516),  Chiêu-tông (1516-1524), Cung-hoàng (1524-1527). Ông đỗ thi hương, được bổ làm tri-huyện,  nhưng làm được một năm thì xin từ chức lấy lý do phải phụng dưỡng mẹ. Truyền-kỳ mạn-lục của  Nguyễn Dữ được xem là một tập sách đặc sắc trong thời kỳ đầu thế kỷ thứ 16 về văn chương  cũng như nội dung của truyện. Ôn-đình-hầu Vũ Khâm Lân đời Lê khen là “thiên cổ kỳ bút” vì văn viết vừa tỉ mỉ vừa màu sắc, tuy là văn xuôi mà có thêm nhiều bài thơ hay đoản văn tứ lục.  Các truyện trong sách có tính cách hoang đường, kỳ dị, nhưng mang ý nghĩa đạo đức, sắc thái  chính trị và tư tưởng triết lý tam-giáo. Ngoài những truyện biểu dương luân-lý đạo Nho, trọng  “tam-cương ngũ-thường”, nhiều truyện nói lên “luân lý báo-ứng và trừng-giới của nhà Phật”.  

Sách có nhiều đoạn văn có ý nghĩa đạo-đức lồng trong cốt truyện có ý khuyên răn người  đời. Trong “Chuyện Gã Trà-Đồng Giáng-sinh”, tác giả viết: 

“Thiện ác tuy nhỏ cũng rõ rệt, báo-ứng dù chậm nhưng lớn lao. Âm-công khi rõ ràng ra, phải đợi quả thiện được tròn-trặn, dương-phúc khi tiêu-tan mất, phải chờ mầm ác  đã cao-dài. Có khi sắp duỗi mà tạm co. Có khi muốn đè mà thử nống. Có hạnh mà nghèo  hoặc bởi tội-khiên kiếp trước, bất-nhân mà khá hẳn là phúc-thiện đời xưa. Tuy rằng khó biết sâu-xa, nhưng thực không sai tơ tóc.” 

Nhân vật Dương Thiên Tích trong truyện này chỉ vì “ân bằng cái tơ, oán bằng cái tóc,  ông đều đều nhất nhất báo-phục” cho nên không tránh khỏi bị thù oán và hồn ma rình rập tác hại.  Trong xã hội cuối đời nhà Lê lúc ấy, loạn lạc, binh lửa, ôn dịch, hình án lúc nào cũng có thể xảy  đến, người ta sinh ra không biết tiền-duyên túc-khiên*, không biết cầu phúc nơi nào, không biết 

nạn đâu mà tránh. Chỉ có cách là làm lành chứa âm đức để chờ âm báo, mong cho âm đức ấy bảo  đảm cho cuộc đời yên lành của tương lai. Nhân vật Đạo-nhân trong truyện đã nói: “Này đức là nền từ-thiện, của là kho tranh-giành. Tích đức như mầm non rỏ một  giọt nước, sẽ nảy-nở lên, tích của như lửa đỏ gieo một khối băng, sẽ tàn-lụi xuống.  Huống chi không vun mà lớn là mầm thiện-ác, không giữ mà đầy là cơ phúc-họa, cái  tình-hình ỷ-phục trong đó thật là đáng sợ. Ông nên trân-trọng, cố gắng mà làm những  điều nhân.” 

[*tiền-duyên: duyên kiếp trước, duyên phận tiền-định; túc-khiên: tội lỗi từ kiếp trước] 

Trong “Chuyện Phạm Tử-Hư lên chơi Thiên-tào”, tác giả Nguyễn Dữ nhắc lại quan niệm  tích thiện phùng thiện, tích ác phùng ác, hay là luật nhân quả của đạo Phật. “Trồng dưa được dưa, trồng đậu được đậu. Lưới trời thênh-thang, thưa nhưng  chẳng lọt. Chỉ có rằng thời-gian chưa đến mà thôi, Nay ta bảo rõ cho anh nghe: trong  khoảng trời đất báo-ứng luân-hồi, chỉ có hai loài thiện ác. Người chăm làm thiện, tuy hãy  còn sống, tên đã ghi ở Đế-đình; người hay làm ác, không đợi đến chết, án đã thành ở Địa phủ.”

Nguyễn Dữ không chỉ nói chuyện ở âm-phủ mà còn tả cảnh trên trời để khuyến khích người ngay thiện. Trong truyện nói trên, nhân vật Tử-Hư được thấy dẫn đi chơi thăm trên trời, có tòa mang tên “Cửa Tích-Đức”, “Cửa Thuận-Hạnh”, “Cửa Nho-Thần”. “Tích-Đức” là tích trữ công đức và âm đức, làm những việc có ích cho người khác mà người khác thấy và những việc có ích mà người không thấy nhưng thần thánh biết; “Thuận-Hạnh” là sống thuận theo nết tốt, đức hạnh; “Nho-Thần là người có nho-học ra làm quan thực hiện được việc ích quốc lợi dân. Đọc tên các biển cửa ấy thì có thể hiểu quan niệm của Nguyễn Dữ cũng như người thời ấy về tiêu chuẩn đạo đức.

Trong thời gian về cuối đời Trần, Lê Quí Ly mưu sự thoán đoạt, gây lấy vây cánh, dời kinh về Tây-Đô, ép vua Trần Thuận-tông (1388-1398) nhường ngôi cho con rồi lên núi Đại-Lại tu tiên. Quí Ly không dừng ở đấy mà sau đó phế bỏ Trần Thiếu-đế (1398-1400), giết vua Thuận tông, rồi tự mình lên ngôi vua, lập ra nhà Hồ (1400-1407). Con cháu nhà Trần sang Trung-Hoa kể chuyện Hồ Quí Ly tiếm ngôi. Minh Thánh-tổ bèn đem quân sang đánh nhà Hồ nhân thể chiếm lấy đất An-Nam. Năm 1407, quan nhà Minh bắt cha con Hồ Quí Ly về Yên-Kinh rồi chiếm đóng đất Việt. Vua Giản-định (1407-1409) nhà Hậu Trần chiêu mộ hào kiệt đánh đuổi quân Minh.

Xã hội lúc ấy hỗn loạn, cảnh chiến tranh giữa quan quân nhà Minh và nhà Trần gây ra  bao nhiêu đau thương, chết chóc, chưa kể dân chúng phải chịu sự áp bức hoặc bất công của  những kẻ cầm quyền bính. Trong “Chuyện Lý Tướng-quân”, Nguyễn Dữ đã mượn bối cảnh lịch  sử của đời Hậu Trần (1407-1413) để nói về việc báo-ứng, thiện ác. 

Ông thầy tướng nói với Lý tướng-quân, một người nhờ quốc-công Đặng Tất tiến cử, nắm  binh quyền giúp vua Giản-định đánh giặc Minh. 

“Ông thầy nói:

- Điều thiện-ác tích lâu sẽ rõ, sự báo-ứng không sai chút nào. Cho nên luận số trước phải luận lý, tướng diện không bằng tướng tâm. Nay Tướng-quân có dữ mà không lành, khinh người mà trọng của, mượn oai-quyền để làm bạo-ngược, buông tham-dục để thỏa ngông-cuồng, đã trái lòng trời, tất bị trời phạt, còn cách nào mà trốn khỏi tai họa!

Lý cười:

- Ta đã có binh-lính, có đồn-lũy, tay không lúc nào rời qua-mâu, sức có thể đuổi kịp gió chớp, trời dù có giỏi cũng sẽ phải tránh ta không kịp, còn giáng họa cho ta sao được.

Thầy tướng nói:

- Tướng quân cậy mình mạnh-giỏi chưa thể lấy lời nói để cho hiểu được, vậy tôi có chùm hạt châu nhỏ, xin đưa tướng-quân xem sẽ biết rõ dữ lành, tướng-quân có bằng lòng xem không?

Nhân đấy, ông lấy chùm hạt châu ở trong tay áo ra. Lý trông xem, thấy trong đó có lò lửa, vạc sôi, bên cạnh có những người đầu quỷ ghê-gớm, hoặc cầm thừng chão, hoặc cầm dao cưa, mình thì đương bị gông-xiềng, bò khúm-núm ở bên vạc dầu, lấm-lét sợ-hãi.”

Lý chết sớm, mới 40 tuổi. Con trai Lý được người dẫn đi xuống Diêm-ty để xem xử án thân phụ mình.

“Nửa đêm, quả thấy mấy người lính đầu ngựa đến đón tới một cung-điện lớn. Trên điện có một vì vua, bên cạnh đều là người áo sắt mũ đồng, tay cầm phủ-việt đồng mác, dàn ra hàng lối đứng chầu-chực rất là nghiêm-túc. Chợt thấy bốn viên phán-quan từ bên tả-vũ đi ra mà một viên tức là Nguyễn Quỳ. Bốn viên này tay đều cầm thẻ, quỳ đọc ở trước án son.”

Lần lượt từng tên người được xướng danh, người có nhân, làm việc nghĩa thì được  thưởng, kẻ có tội, cướp ruộng đất, phá mồ mả, hủy đạo luân thường thì bị giải vào ngục Cửu-u,  tùy theo nặng nhẹ mà trầm luân kiếp kiếp. 

Đầu thai, quả báo, cuộc sống nơi cõi âm, sự phán xét nơi Diêm-ty là bối cảnh cho nhiều truyện trong Truyền-kỳ mạn-lục. 

“Tôi chỉ mong thoát địa-ngục mà thôi không dám cầu mình lên thiên-đường.” 

Đuốc-Tuệ số 116 

Nhờ ảnh hưởng của các chúa Nguyễn di dân vào miền Trung mà đạo Phật được cơ hội  phát triển ở nơi đây. Năm 1601, chúa Nguyễn Hoàng (1600-1613) cho xây sửa chùa Thiên-Mẫu  tại Thuận-Hóa. Chùa Quốc-Ân, chùa Từ-Đàm được xây dựng từ thế kỷ thứ 17. Đạo Phật thịnh  phát trong thời kỳ các chúa Nguyễn ở Đàng Trong như Đào Duy Từ (1572-1634), khai quốc  công thần nhà Nguyễn, đã ghi lại trong mấy vần thơ sau: 

Nghiêm thay tướng pháp Như Lai 

Cao giơ tuệ kiếm sáng ngời thủy tinh. 

Thời lành cả mở hội lành 

Reo đưa gió Phật quét thanh bụi tà. 

Vầy đoàn yến múa oanh ca 

Vượn xanh dâng trái, hạc già nghe kinh. 

(Phật-Giáo Việt-Nam)

Ngô Thị Quý Linh

2023 All rights reserved

Xin Xem Phần 1:

Sự Quan Trọng Của Luân Lý Trong Đời Sống Xã Hội - Ngô Thị Quý Linh ( Phần 1)