
Bạch Cư Dị 白居易 (772-846) tự Lạc Thiên 樂天, hiệu Hương Sơn cư sĩ 香山居士 và Tuý ngâm tiên sinh 醉吟先生, người Hạ Khê (nay thuộc Thiểm Tây). Ông là thi nhân tiêu biểu nhất giai đoạn cuối đời Đường, là một trong những nhà thơ hàng đầu của lịch sử thi ca Trung Quốc. Ông xuất thân trong một gia đình quan lại nhỏ, nhà nghèo nhưng rất thông minh, 9 tuổi đã hiểu âm vận, mười lăm tuổi đã bắt đầu làm thơ. Ông chủ trương thơ phải gắn bó với đời sống, phản ánh được hiện thực xã hội, chống lại thứ văn chương hình thức. Ông thường nói: "Làm văn phải vì thời thế mà làm... Làm thơ phải vì thực tại mà viết, mục đích của văn chương là phải diễn đạt tình cảm của nhân dân”. Thơ ông mang đậm tính hiện thực, lại hàm ý châm biếm nhẹ nhàng kín đáo. Họ Bạch chủ trương thơ ca phải giản dị để dân chúng đều hiểu được; tình cảm, tư tưởng phải giàu tính nhân dân, nói được nỗi lòng của mọi người trước thế sự. Thơ ông rất trữ tình. Khi ông bị đi đày từ Tràng An đến Tây Giang, ba bốn ngàn dặm, dọc đường thấy trường học, chùa chiền, quán trọ, hồ sen… đều có đề thơ của mình.

Lời phi lộ
Nghe Bạch Cư Dị ca tụng thì thơ của Nguyên Bát thuộc hàng siêu đẳng, không ai địch nổi. Nhưng kỳ thực ông này làm rất ít thơ và không có bài nào thuộc hàng tuyệt tác. Tìm mỏi mắt trong Google mà không thấy bài nào của ông. Có lẽ họ Nguyên chỉ là một bạn thân thường ngồi nghe Họ Bạch ngâm thơ. Nói cách khác, thơ của Nguyên Bát không phải là yêu tinh, bài thơ của Bạch Cư Dị khen thơ của Nguyên Bát mới thật sự là yêu tinh. Giao hoan với bài thơ này phải rất thận trọng kẻo dễ bị lừa.
Nguyên tác Dịch âm
江上吟元八絕句 Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú
大江深處月明時 Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
一夜吟君小律詩 Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
應有水仙潛出聽 Ưng hữu thuỷ tiên tiềm xuất thính,
翻將唱作步虛詞 Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".
Bộ hư từ: Tên một nhạc khúc trong nhạc phủ, nói về thơ của thần tiên.
Dịch thơ
Trên Sông Ngâm Bài Tuyệt Cú Của Nguyên Bát
Trên sông xa vắng lúc trăng lên,
Tuyệt cú thơ anh ngâm một đêm.
Hà Bá cũng ngoi lên thưởng thức,
Bài mang âm hưởng nhạc thần tiên.
Lời bàn
Nguyên Bát là Nguyên Tông Giản, một bạn thơ của BCD. Trên sông vắng, trong đêm trăng, ngồi một mình (không có Nguyên Bát trên thuyền và không có rượu tức là không có bạn bè nào khác (BCD không nghiện rượu nhưng hễ có bạn là phải uống rượu), lấy thơ tuyệt cú của Nguyên Bát ra ngâm khiến thần tiên ở đáy sông (dịch là Hà Bá) cũng ngoi lên nghe ké. Một lối quảng cáo Nguyên Bát hay tuyệt trần!
Con Cò
***
Trên Sông Ngâm Thơ Hay Của Nguyên Bát.
Trăng thanh sông rộng nước lư đừ,
Một tối tôi ngâm tiểu luật thư.
Thần nước ngoi lên cùng thưởng thức,
Vì như âm hưởng "Bộ Hư Tư.̀"
Mỹ Ngọc phỏng dịch.
Oct. 10/2026.
***
Đêm khuya ngâm bài tuyệt cú
Dương Tử sáng trăng nơi vắng xa
Suốt đêm thơ bạn tôi ngâm nga
Thủy thần len lén lên nghe trộm
Rồi ngỡ cõi tiên giáng hiện là
Thanh Vân
***
Câu 2 Bạch Cư Dị ngâm thơ của Nguyên Bát theo giọng ngâm của người trần tục chứ không có âm hưởng của điệu ‘bộ hư’ của các tiên, thần chẳng hạn như hà bá, thủy thần. Thủy thần sau khi nghe xong thích quá bèn chuyển lời của bài thơ theo điệu ‘bộ hư’ để hát. Chuyển mạch của bài thơ là hai chữ 翻將 ‘phiên tương’ = lại còn, đem.
Bạch Cư Dị đề cao thơ của bạn đến thế này thì thật tuyệt cú mèo, không cần áo thụng vái nhau mà nhường cho thủy thần vái hộ!
Trên sông ngâm tuyệt cú của Nguyên Bát
Chốn sâu, sông rộng ánh trăng tơ
Một tối ngâm nga bạn ‘luật’ thơ
Hà bá cũng trồi lên dự thính
Chuyển lời hát xướng ‘bộ hư từ’
Song thất lục bát:
Ánh trăng trong, chốn sâu sông cũ
Thơ của ông thích thú ngâm nga
Thủy thần trồi nước nghe qua
Bộ hư chuyển điệu, múa ca góp phần!
Lộc Bắc
Oct26
***
Theo Thi Viện thì Nguyên Bát là Nguyên Tông Giản, một bạn thơ của Bạch Cư Dị. Bạch khen thơ của Nguyên một cách đặc biệt, khiến mình tò mò muốn tìm đọc, nhưng không sao tìm ra được.
Ưng là nên như thế, nhận lấy. Ưng hữu rất khó dịch, anh Tâm đã giảng là tất cả.
Phiên là vỗ cánh bay, rung động, lật lại, Nguyễn Tôn Nhan cho một số chữ kép như Phiên ấn là in lại, Phiên cung là phản cung, khai ngược lại, Phiên dịch, Phiên xa là xe quay nước. Vậy Phiên tương là giống nhau, theo ý tôi.
Trên Sông NgâmThơ Tuyệt Cú Của Nguyên Bát
Vùng xa, sông lớn, lúc trăng trong,
Đêm ngâm thơ luật nhỏ của ông,
Thần nước cũng trồi lên nghe ké,
Vì thơ phảng phất Bộ Hư cung.
Bát Sách.
(Ngày 15/10/2026)
***
Nguyên tác: Phiên âm:
江上吟元八絕句 Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú
白居易 Bạch Cư Dị
大江深處月明時 Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
一夜吟君小律詩 Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
應有水仙潛出聽 Ưng hữu thủy tiên tiềm xuất thính,
翻將唱作步虛詞 Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".
Mộc bản trong các sách:
Bạch Hương San Thi Tập - Đường - Bạch Cư Dị 白香山诗集-唐-白居易
Bạch Thị Trường Khánh Tập - Đường - Bạch Cư Dị 白氏长庆集-唐-白居易
Vạn Thủ Đường Nhân Tuyệt Cú - Tống - Hồng Mại 万首唐人绝句-宋-洪迈
Ngự Định Toàn Đường Thi - Thanh - Thánh Tổ Huyền Diệp 御定全唐诗-清-圣祖玄烨
Giải nghĩa chữ khó:
Nguyên Bát: Tức Nguyên Tông Giản 元宗简, đỗ Tiến sĩ năm 803. Ông từng giữ các chức vụ như Thị ngự sử, Thượng thư Lang trung, rồi 京兆少尹 (Kinh triệu Thiếu doãn - phó quan phủ Kinh triệu). Dù không nổi tiếng rộng rãi như Nguyên Chẩn do tập thơ riêng bị thất lạc sớm từ thời Tống, ông lại là một "tri kỷ nửa đời đầu" vô cùng quan trọng của Bạch Cư Dị, hai người từng có ý định mua nhà ở gần để làm hàng xóm của nhau tại Trường An. Nhiều nơi cho nhầm là Nguyên Chẩn, cũng là bạn thi văn của Bạch, nhưng Nguyên Chẩn là Nguyên Cửu.
Bạch Cư Dị có nhiều bài thơ khác, viết đích danh cho Nguyên Tông Giản, như:
Đáp Nguyên Bát Tông Giản Đồng Du Khúc Giang Hậu Minh Nhật Kiến Tặng 答元八宗简同游曲江后明日见赠 Họa đáp lại bài thơ của Nguyên Bát Tông Giản tặng cho mình vào ngày hôm sau, sau khi hai người cùng đi chơi ở sông Khúc Giang.
Tống Nguyên Bát Quy Phượng Tường 送元八归凤翔 Tiễn Nguyên Bát trở về Phượng Tường.
Triêu Quy Thư Ký Nguyên Bát 朝归书寄元八 Bãi triều trở về, viết thư gửi Nguyên Bát.
Đại giang: Sông Dương Tử, Trường Giang
Giang thâm xứ: Nơi dòng sông sâu thẳm, tĩnh lặng, tách biệt thế giới ồn ào.
Tiểu luật thi: Thơ luật ngắn (thường chỉ các bài tuyệt cú, thơ bốn câu 5 chữ hay 4 câu 7 chữ ngắn gọn). Ở đây chỉ 8 bài thơ tuyệt cú mà Nguyên Tông Giản đã viết tặng hoặc gửi cho Bạch Cư Dị.
Ưng hữu: Tất cả
Thủy tiên: Thần tiên ở dưới nước, các vị thần sông hoặc linh hồn dưới nước (trong tâm thức dân gian Trung Hoa).
Tiềm xuất thính: Lén ngoi lên từ mặt nước để nghe. Chữ "tiềm" (潛) cho thấy sự tĩnh lặng tuyệt đối và sức hút vô hình của tiếng ngâm thơ.
Bộ Hư: Tên một nhạc khúc trong nhạc phủ, nói về thơ của thần tiên, âm nhạc Đạo giáo
Bộ hư từ : Điệu nhạc, khúc hát mang giai điệu thoát tục, thanh cao, du dương như cõi tiên.
Dịch nghĩa:
Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú
Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
Ưng hữu thủy tiên tiềm xuất thính,
Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".
Trên Sông Ngâm Bài Tuyệt Cú Của Nguyên Bát
Trên sông Dương Tử đêm trăng sáng nơi vùng xa vắng,
Suốt một đêm, tôi đã ngâm những bài thơ luật ngắn của anh.
Chắc hẳn có những thần tiên dưới nước lén ngoi lên để lắng nghe,
Mà lầm tưởng các bài ngâm ấy là những khúc nhạc "Bộ hư từ" nơi cõi tiên.
Hoàn cảnh sáng tác:
Vào khoảng năm 815, khi Bạch Cư Dị đang trên đường bị biếm trích từ kinh đô Trường An đi làm Tư mã Giang Châu (nay là Cửu Giang, Giang Tây). Đêm thuyền neo trên sông lớn mịt mù ánh trăng, ông lật xem lại chùm thơ tuyệt cú của người bạn thân Nguyên Tông Giản (Nguyên Bát) gửi cho mình trước đó. Sự đồng điệu và nỗi nhớ bạn trong cảnh ngộ cô đơn nơi sông nước đã khiến ông viết nên bài thơ này.
Dịch thơ:
Thể thất ngôn tuyệt cú:
Ngâm Thơ Trên Sông
Trên sông trăng sáng nơi thâm sâu,
Tứ tuyệt thơ anh ngâm bốn câu.
Thần nước ngoi lên lén thưởng thức,
Bộ Hư âm hưởng nhạc thần sầu.
On the River Reciting Yuan Ba Quatrain by Bai Ju Yi
In a remoted bend of the Yangtze under the bright moon,
I recited your quatrains (small regulated verses).
The underwater devas must have come up to listen
Because of its similarity with Bu Xu fairy music.
Commentary:
Rather than directly praising Yuan Ba's poetic craft, Bai Juyi employs a romantic myth: his friend's verses are so profound and ethereal that even the elusive water spirits (shuixian) are drawn out from the river depths to listen.
Written during a period of political banishment for both poets, the act of chanting his friend's poetry "all through the night" emphasizes an unbreakable spiritual bond. The vast, lonely river and the brilliant moon set a melancholy stage, yet the poetry provides a transcendental escape.
By comparing the mundane recitation to the (Buxu ci, a Daoist hymns sung while pacing the stars), Bai Juyi elevates Yuan Ba's poetry from mere human writing to divine, cosmic music.
Phí Minh Tâm
***
Góp ý:
元八=Nguyên Bát là 元宗简=Nguyên Tông Giản, thi nhân thời Đường giữa thế kỷ VIII; sưu tập 30 cuốn, 769 bài thơ đã bị thất truyền và người đời sau chỉ còn biết ít nhiều về ông qua các bài thơ của Bạch Cư Dị.
步虛詞=bộ hư từ là một thể nhạc phủ của Đạo giáo, dùng trong nghi thức 齋醮=trai tiếu (đàn cầu cúng) ra đời thời Lục Triều. Các đạo sĩ mặc lễ phục đi vòng quanh một bình hương tượng trưng cho núi Ngọc Kinh (玉京山, thánh địa nơi thần tiên, hay 元始天尊=Nguyên Thủy Thiên Tôn trú ngụ) và xướng thơ kèm theo tiếng chuông, khánh để diễn tả việc thăng thiên triều bái thần tiên.
Hai chữ 翻=phiên và 將=tương đầu câu cuối có rẩt nhiều nghĩa và người đọc chỉ có thể đoán thi nhân muốn nói gì; có thể hiểu rằng họ Bạch đang viết về nguyên ủy của thể nhạc phủ Bộ Hư Từ - đi bộ vòng quanh cõi hư không.
Huỳnh Kim Giám