(phiếm luận về một nỗi vui buồn của người cầm bút)
Trong đời cầm bút, có lẽ niềm vui lớn nhất của người viết là một ngày nào đó cầm trên tay cuốn sách của chính mình. Cuốn sách ấy không chỉ là vài trăm trang giấy đóng lại thành tập, mà là kết tinh của bao nhiêu đêm thức khuya, bao nhiêu tách cà phê nguội ngắt, bao nhiêu lần ngồi nhìn màn hình mà chữ nghĩa không chịu chịu hiện ra. Người ngoài nhìn vào cứ tưởng viết sách là chuyện lãng mạn lắm… Tác giả ngồi trước bàn, ánh đèn vàng, vài dòng chữ bay bổng, thế là xong một cuốn sách. Nhưng chỉ người trong cuộc mới biết rằng để “nặn” ra được một cuốn sách, tác giả đôi khi phải… nặn cả tim lẫn óc.
Có người viết chậm rãi trong vài tháng, có người viết kéo dài vài năm. Có cuốn sách viết xong rồi lại sửa, sửa xong rồi lại viết thêm, giống như người thợ gốm cứ xoay mãi cái bàn xoay cho đến khi cái bình có hình dáng vừa ý. Đến lúc bản thảo coi như tạm được, tác giả lại bắt đầu một công đoạn mới. Nhờ bạn văn đọc lại và để hiệu đính. Người đọc giúp thì thường là bạn văn, bạn thân, hoặc những người… chưa kịp từ chối. Gửi bản thảo xong, tác giả hồi hộp chờ đợi như chờ kết quả… Có người đọc kỹ lưỡng, gạch đỏ chi chít, gửi lại cả chục trang nhận xét. Có người đọc xong nhắn một câu rất gọn: “Hay lắm!” khiến tác giả vừa vui vừa… không biết nên sửa chỗ nào.
Sau đó là chuyện nhờ người viết lời tựa, bài bạt. Đây cũng là một nghi thức khá trang trọng trong thế giới sách vở. Tác giả thường tìm đến một người có uy tín trong văn giới để “đỡ đầu” cho cuốn sách. Người viết tựa đọc xong, viết vài trang giới thiệu, nâng đỡ tinh thần cho tác giả, đôi khi cũng khéo léo nhắc nhở vài điểm yếu. Bài tựa ấy nhiều khi còn được đọc trước cả cuốn sách, giống như lời dẫn nhập trước khi bước vào một căn nhà.
Nhưng những chuyện đó vẫn chỉ là phần… văn chương. Phần kỹ thuật phía sau mới là chuyện đáng kể…
Không phải ai viết sách cũng biết cách layout (trình bày trang) hay trình bày (thiết kế?) bìa sách. Thế là phải nhờ người làm giùm. Có người quen biết bạn bè trong nghề thì đỡ, còn không thì phải thuê. Một cái bìa cho đàng hoàng, nhìn không quá nghiệp dư, cũng đã tốn vài trăm đô. Layout cho cả cuốn sách, chỉnh phông chữ, canh lề, đánh số trang, làm mục lục… cũng thêm vài trăm nữa. Tính ra, mỗi cuốn sách tác giả phải bỏ ra khoảng $400 đến $500 chỉ riêng cho việc trình bày (theo giá cả của một nhà xuất bản bên California cho biết).
Đó mới chỉ là khởi đầu.
Tiếp theo là chuyện tìm nhà in. Nếu in vài trăm cuốn, chi phí có thể lên đến vài trăm, thậm chí vài ngàn đô la. Có người in 200 cuốn, có người in 500 cuốn, có người hào hứng đặt in cả ngàn cuốn. Lúc mới khiêng những thùng sách từ nhà in đem về, lòng vui như Tết. Mở thùng ra, ngửi mùi giấy mới, lật từng trang xem có lỗi gì không, cảm giác ấy khó tả lắm.
Nhiều tác giả còn chụp hình kỷ niệm với những chồng sách cao hơn cả đầu mình, nhìn vừa tự hào vừa… hơi lo lắng không biết bao giờ mới “tiêu thụ” hết.
Nhà văn Lê Thị Nhị nhiều lần “kể khổ” rằng sách "Tiếng Quê Hương" do nhà văn Uyên Thao cùng văn thi hữu điều hành và thêm sách của bà chất đầy trong garage xe, đến nỗi phải đi tìm chỗ gửi nhờ. Cuối cùng bà phải năn nỉ nhà thơ Tạ Quang Tuấn cho để tạm một góc. Nhưng nhà thơ này cũng chỉ biết “than trời”, vì sách gửi nhờ ngày càng nhiều, chồng lên chồng xuống như những bức tường giấy.
Nhưng niềm vui ban đầu ấy thường không kéo dài lâu. Bởi vì sau đó là một công đoạn ít ai nhắc đến: ký tặng và gửi sách. Danh sách người nhận bắt đầu được lập ra. Bạn bè, thân hữu, các anh chị văn nghệ sĩ, các tòa soạn báo, các thư viện, rồi những người quen quen… Tác giả ngồi ký từng cuốn một. Có người ký rất trang trọng: “Kính tặng anh… với tất cả tình thân.” Có người ký đơn giản… “Thân tặng.” Có người còn vẽ thêm một nét nguệch ngoạc cho có vẻ… nghệ sĩ.
Ký xong, xếp sách vào phong bì, đem ra bưu điện gửi đi. Mỗi cuốn sách gửi đi là thêm vài đô tiền cước. Gửi năm chục cuốn, bảy chục cuốn, cộng lại cũng thành một khoản đáng kể. Nhưng lúc ấy tác giả không nghĩ nhiều. Trong lòng chỉ mong rằng cuốn sách của mình sẽ đến tay người đọc, và biết đâu sẽ nhận được vài lời chia sẻ.
Rồi bắt đầu chờ. Chờ email. Chờ điện thoại. Chờ một lời nhắn.
Thỉnh thoảng có người gọi điện:
“Anh nhận được sách rồi, cảm ơn nhiều nha.”
Nghe câu đó thôi cũng đủ vui cả ngày. Nhưng phần lớn thì… im lặng.
Im lặng đến mức đôi khi tác giả tự hỏi không biết cuốn sách đã đến nơi chưa, hay đang nằm đâu đó trong góc nhà bưu điện. Có khi cả tháng sau mới nhận được một email ngắn gọn: “Cảm ơn đã gửi sách.”
Cũng có những cuốn sách giống như ném cát xuống giếng. Không một tiếng vang.
Thỉnh thoảng có người “thương tình” gửi lại vài chục đô gọi là ủng hộ. Tác giả nhận được thì vừa cảm động vừa… ái ngại không biết có nên "cash cái check" ấy không ... Như anh chàng văn thi sĩ quen với chúng tôi, Tiểu Lục Thần Phong, mãi đắn đo một khi nhận được ngân phiếu của ai đó gửi về ...
Nhưng dẫu vậy, người viết vẫn tiếp tục viết. Có lẽ vì cái nghiệp chữ nghĩa nó vậy.
Sau này, kể từ lúc tôi biết đến kiểu in sách print-on-demand (cần đâu in đó) thì cách nghĩ về việc in sách cũng thay đổi. Thay vì in hàng trăm cuốn rồi chất đầy trong garage, bây giờ chỉ cần đưa sách lên trang web của nhà in. Khi có người mua thì nhà in mới in và gửi đi. Tác giả không cần bỏ ra một khoản tiền lớn ban đầu, cũng không cần lo chuyện tồn kho. Hóa ra thời đại mới cũng có cái tiện của nó.
Rất nhiều văn thi sĩ đã từng chia sẻ cùng một tâm trạng như vậy. Ai từng in sách rồi cũng hiểu cái cảm giác vừa vui vừa… hơi chua chát ấy.
Văn thi sĩ Nguyễn Minh Nữu nhiều lần khuyên tôi một điều rất thẳng thắn:
- Đừng gửi sách tặng nhiều quá. Những gì free thì người ta ít khi thấy quý.
Ông còn nói thêm một câu rất thật:
- Khi mình gửi sách, nhiều khi người nhận… chẳng thèm đọc.
Nghe thì hơi buồn, nhưng nghĩ kỹ lại cũng không phải không có lý. Trong đời sống bận rộn hiện nay, sách đã nhiều, thời gian đọc lại ít. Một cuốn sách được tặng miễn phí đôi khi bị xếp lên kệ, rồi dần dần chìm vào quên lãng.
Cũng cùng quan điểm ấy, hôm trước sau khi tôi giúp nhà văn Phong Thu trình bày và in ấn một tập truyện ngắn song ngữ "Trái Tình Yêu-The Fruit of Love" của bà; nhà văn Phong Thu nói một câu rất chân thành:
- Không phải chuyện tiền bạc. Nhưng em không nên tặng free. Không fair cho mình.
Bà ngừng một chút rồi nói tiếp:
- Chị thấy việc print-on-demand rất hay, rất tiện.
Câu nói ấy nghe giản dị, nhưng chứa đựng cả một kinh nghiệm của nhiều năm cầm bút. Bởi vì suy cho cùng, viết sách không phải là một nghề kiếm tiền. Ít nhất là đối với phần lớn người viết tiếng Việt ở hải ngoại. Người viết viết vì yêu chữ nghĩa, vì muốn chia sẻ suy nghĩ của mình với đời. Nhưng điều đó không có nghĩa là công sức của mình nên được xem như… miễn phí.
Một cuốn sách là kết quả của rất nhiều công đoạn: viết, sửa, đọc lại, trình bày, thiết kế, in ấn, phát hành. Mỗi công đoạn đều có công sức và chi phí. Khi một cuốn sách được bán, dù chỉ vài xu, vài đồng, nó cũng mang lại một cảm giác khác hẳn… Cuốn sách ấy đã thực sự có người đọc. Ðối với người viết, điều đó mới là phần thưởng lớn nhất.
Nhiều khi tôi nghĩ rằng thế giới sách Việt giống như một khu vườn nhỏ. Trong khu vườn ấy có những người lặng lẽ gieo hạt. Có hạt nảy mầm, có hạt nằm yên trong đất rất lâu. Nhưng nếu không có những người tiếp tục gieo, khu vườn ấy sẽ dần dần hoang vắng.
Vì vậy, dù biết rằng in sách là một hành trình nhiều gian nan, nhiều khi “lỗ vốn” cả về tiền bạc lẫn công sức, nhiều người vẫn tiếp tục làm. Họ viết. Họ in. Họ gửi sách đi khắp nơi.
Chỉ mong một ngày nào đó, ở một góc nào đó của thế giới, có một người mở cuốn sách ấy ra đọc rồi mỉm cười. Và, hôm nay tôi mỉm cười, vì những quyển sách của tôi viết để lên trang web của nhà in Lulu đã có người mua về đọc và tôi không phải nhọc công như một thập niên trước.
Võ Phú
