Cuộc Chiến Giữa Hải Đô (Kaidu) và Hốt Tất Liệt(Kublai)

Chương này xin kể riêng đi một chút, chuyện kể vào thời kỳ mà Hốt Tất Liệt lấy lại ngôi Đại Hãn và quyết định đưa Mông Cố vào thế giới văn minh của Trung Quốc, tách rời hay từ bỏ lối sống du mục . Nói cho công bằng, các Hãn quốc khác cũng bị đô thị hóa cùng lúc với Hãn quốc của Hốt tất Liệt tức là nhà Nguyên. Họ hòa nhập vào đời sống người dân xứ đó cho nên có Hãn quốc theo đạo Hồi và văn hóa Trung Đông, cũng có Hãn Quốc theo Đạo Phật. Họ bị phân cực và hàu như đông hóa với nền văn minh của dân bản địa.

Ở Trung Á và Ấn Độ, Dân Mông Cổ được đề cập trong bài viết” Mông Cổ Thời Phân Cực “ vừa qua.. Và tại Trung Hoa, Triều đinh Mông Cổ được gọi tên mới là nhà Nguyên..

Nhưng còn ở Thảo Nguyên thì sao? Đây là vùng nảy sanh ra Đế Quốc Mông Cổ oai hùng,Còn sót lại nhiều người, nhiều chiến binh bất mãn vì không ưng chịu sự thay đổi đô thị hóa này. Họ muốn giữ truyền thống quân sự, cách sống Du mục, cách mà người Mông Cổ chinh phục và điều hành thế giới. Họ chiến đấu giử lại đặt thù Chiến binh Mông Cổ. Tiêu biểu là cuộc chiến hàng mấy chục năm giũa HẢI ĐÔ (Kaidu) và Hốt Tất Liệt (Kublai)

Như đã trình bày trong những tập trước vào thời kỳ Hốt Tất Liệt mưu định dời đô về Đại Đô ( Bắc Kinh) sau cuộc tranh giành ngôi Đại Hãn với người em ruột. Từ Karakorum (Hòa Lâm - kinh đô cũ), các dòng tộc con cháu của Thành Cát Tư Hãn khác bất phục Hốt Tất Liệt .Họ thống trị giang san riêng mà Thành Cát Tư Hãn để lại:

Thành Cát Tư Hãn có bốn người con: Triết Biệt , Sát hợp Đài, Oa khoát Đài, và Đà Lôi

Sau Thành Cát Tư Hãn mất đi. lãnh thổ được phân chia như sau:

- Con Trưởng Triết Biệt : quản thủ Hãn quốc Kim Trướng

- Con Thứ hai Sát Hợp Đài: quản thủ Hãn quốc Sát hợp Đài ở Trung Tâm Mông cổ:

- Con Thứ ba: Oa khát Đài được phong làm Đại Hãn kế nghiệp cha

- Con thứ 4: Đà Lôi (Phụ tá ) Trung Tâm Mông cổ , cố vấn tối cao của Đại Hãn

Khi Oa khoát Đài mất, truyền ngôi Đại Hãn cho con là Quý Đô

Quý Đô mất sớm Hội Đồng phế dòng Oa khắc Đài lập dòng Đà Lôi con là Mông Kha làm Đại Hãn

Mông Kha mất, một cuộc chiến tương tàn giữa Hốt tất Liệt và người em ruột là A lý bất Ca (Arig Boke) tranh giành ngôi Đại Hãn và sau cùng Hốt Tất Liệt chiến thắng trở thành Đại Hãn , Khởi đầu xâm chiếm Trung Quốc lập Nhà Nguyên

Thời Gian này, Hốt Tất Liệt ban cho em là Húc liệt Ngột cai trị một Hãn quốc mới: Hãn quốc Ý Nhi

Khi Hốt Tất Liệt tóm thâu nhà Nam Tống lập nhà Nguyên ở Trung Quốc, bị đồng hóa bởi văn minh đô thị thì tại Thảo Nguyên có một nhánh bất phục tùng. Họ nổi loạn và gây chiến với nhà Nguyên hàng chục năm trong số đó có Khả Hãn Hải Đô (Kaido)

Đến năm 1270 các Hãn quốc trở thành độc lập với nhau tách rời ảnh hưởng của Đại Hãn Trung Tâm Hốt Tất Liệt

Ở Thảo Nguyên: Hải Đô lúc này là Hãn thống lảnh địa giới Sát Hợp Đài. Ông đã từng giao chiến với lực lượng của Hốt Tất Liệt dai dẵng nhiều năm

Anh chị sẽ hỏi tại sao tôi đề cập mối quan hệ giữa Hứa Đô và Hốt Tất Liệt có vài nguyên nhân:

1. Huyết thống: Hứa Đô là cháu của Oa Khác Đài. dòng chánh Đại Hãn

Hốt Tất Liệt là dòng phụ từ người em của Oa khắc Đài là Đà Lôi

2. Hứa Đô cho là Hốt Tất Liệt phản bội dân tộc, từ bỏ cuộc chiến du muc, xa rời cuộc sống nguyên thủy của tổ tiên

Đặc biệt Công Chúa Hốt Thốc Luân( Khutulun) chính con gái của Hãn Hải Đô mà tôi dành riêng một bài giới thiệu với Anh chi ở chương tới

Bây giờ mình bàn đến

CUỘC CHIẾN GIỮA HẢI ĐÔ VÀ HỐT TẤT LIỆT

Cha của công chúa Khutulun chính là Hải Đô (Kaidu), một nhân vật cực kỳ đặc biệt trong lịch sử Mông Cổ. Nếu Hốt Tất Liệt là người đại diện cho sự "Hán hóa" và định cư, thì Hải Đô chính là ngọn cờ đầu bảo vệ lối sống du mục truyền thống của Thành Cát Tư Hãn.

Dưới đây là tình trạng của Mông Cổ ở Thảo nguyên (Quan ngoại) giai đoạn đó:

1. Hải Đô (Kaidu) – "Kẻ thù truyền kiếp" của Hốt Tất Liệt

Hải Đô (tiếng Anh: Kaidu; 1236 - 1301) là một vị thủ lĩnh quyền lực của người Mông Cổ thuộc dòng dõi Borjigin. Ông là cháu nội của Đại Hãn Oa Khoát Đài (Ögedei Khan) và là người cai trị thực tế của Hãn quốc Sát Hợp Đài (Chagatai Khanate) ở khu vực Trung Á

Hải Đô là cháu nội của Oa Khoát Đài (con trai thứ 3 của Thành Cát Tư Hãn). Ông không bao giờ công nhận ngôi vị Đại Hãn của Hốt Tất Liệt ( thuộc dòng Đà lôi).

Lý do: Hải Đô cho rằng Hốt Tất Liệt đã phản bội tổ tiên khi dời đô về Bắc Kinh, mặc Long Bào, và áp dụng thể chế cai trị kiểu Trung Hoa.

Minh họa Hải Đô

Căn cứ địa: Hải Đô xây dựng một "đế quốc trong đế quốc" tại vùng Trung Á (nay thuộc Tân Cương và Kazakhstan), lấy Thảo nguyên làm gốc. một phần lảnh thổ của Sát hơp Đài Hãn Quôc ( xem bản đô)

2. Tình trạng Thảo nguyên: Một "Bắc triều" đối lập

Trong khi Hốt Tất Liệt bận rộn chiêu hàng nhà Nam Tống và xây dựng cung điện nguy nga ở Đại Đô (Bắc Kinh ngày nay) thì tại vùng Thảo nguyên Quan ngoại rơi vào tình trạng nội chiến kéo dài hơn 30 năm:

Minh Họa Hốt Tất Liệt

Sự chia rẽ sâu sắc: Thế giới Mông Cổ bị xẻ đôi. Một bên là nhà Nguyên (Hốt Tất Liệt) giàu có nhưng đang dần mất đi bản sắc chiến binh; một bên là phe Hải Đô nghèo khó hơn nhưng cực kỳ thiện chiến và giữ vững truyền thống du mục.

Chiến trường khốc liệt: Vùng đất Mông Cổ và Trung Á trở thành bãi chiến trường. Hải Đô liên tục tổ chức các cuộc viễn chinh quây phá, đánh vào biên giới phía Bắc của nhà Nguyên.

Khutulun – Biểu tượng của Thảo nguyên: Con gái của Hải Đô, công chúa Khutulun, chính là minh chứng cho sức mạnh của người Mông Cổ "gốc". Bà không thêu thùa may vá trong cung điện mà cưỡi ngựa, bắn cung và đấu vật giỏi hơn bất kỳ nam nhân nào. Bà là cánh tay phải của cha trong các trận chiến chống lại quân đội nhà Nguyên của Hốt Tất Liệt.

3. Đời sống của người Mông Cổ ở Quan ngoại

Khác với sự xa hoa ở Trung Hoa, người Mông Cổ theo phe Hải Đô ở Thảo nguyên vẫn giữ nếp sống cũ:

Kinh tế: Dựa hoàn toàn vào chăn nuôi gia súc và cướp bóc chiến lợi phẩm từ các đoàn thương nhân trên Con đường Tơ lụa.

Chính trị: Họ duy trì hội nghị Khuraltai (Hội đồng các bộ lạc) để quyết định các việc lớn, thay vì nghe theo mệnh lệnh từ một hoàng đế ngồi trên ngai vàng kiểu Trung Hoa.

Tư tưởng: Họ coi những người Mông Cổ ở Trung Hoa là "những kẻ suy đồi", đã bị biến chất bởi lụa là và rượu ngon của người Hán.

Kết cục của cuộc đối đầu

Cuộc chiến giữa Thảo nguyên (Hải Đô) và Trung Hoa (Hốt Tất Liệt) chỉ thực sự hạ nhiệt sau khi Hải Đô qua đời vào năm 1301. Khutulun cũng mất không lâu sau đó.

Cuối cùng, phe Thảo nguyên suy yếu dần và phải chấp nhận thần phục nhà Nguyên về mặt danh nghĩa, nhưng ngọn lửa phản kháng và lối sống du mục chưa bao giờ tắt hẳn.

Chính nhờ sự kiên trì ở lại Quan ngoại của những người như Hải Đô và Khutulun mà bản sắc Mông Cổ không bị tan biến hoàn toàn vào văn hóa Trung Hoa trong suốt triều đại nhà Nguyên.

3. Bức tranh toàn diện về sự rạn nứt của Đế chế Mông Cổ

Khi nhìn vào phả hệ này, bạn sẽ thấy mâu thuẫn bùng nổ vì hai lý do chính:

Tranh giành chính thống: Theo di chúc của Thành Cát Tư Hãn, ngôi vị Đại Hãn phải thuộc về dòng dõi Oa Khoát Đài. Tuy nhiên, sau đó quyền lực bị dòng dõi Đà Lôi (Mông Kha và Hốt Tất Liệt) đoạt lấy.

Hải Đô (cháu nội Oa Khoát Đài) chiến đấu cả đời để đòi lại "công lý" cho chi tộc mình.

Xung đột văn hóa:

Phe Hốt Tất Liệt (Trung Hoa): Muốn cai trị theo lối định cư, dùng luật pháp, thu thuế và xây dựng thành quách.

Phe Hải Đô & Khutulun (Thảo nguyên): Coi thành thị là "mồ chôn" của chiến binh. Họ muốn giữ lối sống di động, lấy trời làm màn, lấy đất làm chiếu.

Kết luận:

Đế chế Mông Cổ thời Hốt Tất Liệt thực chất đã không còn là một khối thống nhất. Nó giống như một "Liên bang" của các Hãn quốc mà trong đó, sự thù địch giữa Hốt Tất Liệt và Hải Đô là minh chứng cho sự rạn nứt không thể hàn gắn giữa văn minh định cư và truyền thống du mục.

Hình dung rõ hơn về cuộc đối đầu "nồi da xáo thịt" nhưng đầy bi tráng này, chúng ta hãy nhìn vào những trận quyết chiến giữa Hải Đô (Thảo nguyên) và Hốt Tất Liệt (Trung Hoa).

Đây không chỉ là cuộc chiến giành ngôi vị, mà là cuộc chiến giữa Cung tên & Ngựa hoang đối đầu với Thành quách & Thuốc súng.

1. Chiến lược của hai phía

Phe Hải Đô (với sự trợ thủ của Khutulun): Sử dụng lối đánh "phi đối xứng". Họ không cần chiếm thành, họ chỉ đánh phá các tuyến tiếp tế, làm tiêu hao sinh lực quân nhà Nguyên rồi rút lui vào vùng sa mạc mênh mông nơi quân đội định cư không thể đuổi theo.

Phe Hốt Tất Liệt: Dùng ưu thế kinh tế. Ông xây dựng các đồn binh dọc biên giới phía Bắc (vùng Nội Mông ngày nay), dùng lương thực và tơ lụa để mua chuộc các bộ lạc nhỏ lẻ, dần dần cô lập Hải Đô.

Minh họa Hốt Tất Liệt

2. Trận chiến sông Orkhon (1289)

Đây là một trong những lần hiếm hoi Hốt Tất Liệt – lúc này đã già – phải thân chinh cầm quân lên phía Bắc.

Hải Đô và quân đội Thảo nguyên đã tiến sâu vào vùng đất tổ Mông Cổ, đe dọa Karakorum (Hòa Lâm - kinh đô cũ).

Trận đánh diễn ra vô cùng ác liệt. Dù quân nhà Nguyên đông hơn và có vũ khí hạng nặng, nhưng sự thiện chiến của kỵ binh Thảo nguyên (với sự hiện diện của Khutulun trên chiến trường) đã khiến quân Nguyên khốn đốn.

Kết cục: Hốt Tất Liệt đẩy lùi được Hải Đô nhưng không thể tiêu diệt tận gốc. Thảo nguyên vẫn nằm trong tay phe truyền thống. Vì lý do này mà Hốt Tất Liệt từng treo thưởng '10 vạn lượng vàng và 1000 ngựa chiến' cho cho bất kỳ sát thủ nào lấy được đầu Khutulun.

3. Cái chết của Hải Đô và sự cô độc của Khutulun

Năm 1301, Hải Đô tổ chức cuộc viễn chinh lớn nhất đời mình nhắm vào vùng Nội Mông. Sau một trận chiến đẫm máu gần Karakorum (thủ đô truyền thống của Đế quốc Mông Cổ), ông bị trọng thương và qua đời trên đường rút quân.

Bà Khutulun lúc này mất đi điểm tựa lớn nhất. Các anh em trai của bà bắt đầu tranh giành quyền lực giành ngôi khả hản của Hứa Đô.

Thay vì khuất phục nhà Nguyên, bà chọn rút lui về vùng núi Altai, tiếp tục bảo vệ lăng mộ của cha và duy trì lối sống du mục cho đến khi qua đời (khoảng năm 1306) trong một hoàn cảnh còn nhiều bí ẩn.

Tầm vóc lịch sử: Tại sao câu chuyện này quan trọng?

Nếu Hốt Tất Liệt thắng tuyệt đối và đồng hóa toàn bộ người Mông Cổ vào văn hóa Trung Hoa, có lẽ ngày nay chúng ta không còn thấy một quốc gia Mông Cổ độc lập với bản sắc riêng biệt.

Chính nhờ Hải Đô và Khutulun:

Bảo tồn gen chiến binh: Họ giữ cho dòng máu du mục không bị "mềm yếu" đi bởi sự xa hoa của cung đình.

Duy trì địa danh: Vùng Quan ngoại (Outer Mongolia) vẫn là đất của người Mông Cổ, không bị sáp nhập hoàn toàn vào địa giới hành chính kiểu Trung Hoa.

Cảm hứng nghệ thuật: Hình tượng Khutulun mạnh mẽ đã trở thành nguyên mẫu cho vở nhạc kịch nổi tiếng Turandot (dù phiên bản này đã hư cấu đi rất nhiều).

KẾT LUẬN

Cái hay của lịch sử là ở chỗ: Người thắng trận (Hốt Tất Liệt) có được vinh quang nhất thời, nhưng người giữ vững đức tin (Hải Đô, Khutulun) lại để lại linh hồn cho một dân tộc.

Đặc điểm: Nhà Nguyên Phe Thảo Nguyên

Lãnh tụ: Hốt Tất Liệt Hải đô , Khutulum

Lý Tưởng Hòa nhập để cai Trị Giử gìn Truyền Thống Bản sắc

Thủ Phủ Đế Đô ( Bắc Kinh) Karakorum & Thảo Nguyên

Sức Mạnh: Tiền bạc, Nhân Lực Kỷ nghệ Kỷ năng kỵ xạ, ý chí sắt đá

Bị hủy diệt : nhà Minh Chu Nguyên Chương Gìn giử dòng huyết thống Mông Cổ

Đây là bài viết để hướng dẩn anh chị biết đến một nữ Hào Kiệt và một Chiến Thần mà sử sách khép lại với bà

Lê Minh Đức (YK6774) 

Sưu tầm và biên soạn