HCD : Máy tóm tắt nội dung bài báo (có thể còn sót những « tiếng mới » khó hiểu khó nghe)
1. Ý chính của bài: “Kéo giãn” não để chống sa sút trí tuệ
- Các chuyên gia thường khuyên: “Hãy tập thể dục cho não” nếu muốn giảm nguy cơ sa sút trí tuệ (dementia, như Alzheimer).
- Nhưng thay vì chỉ làm một việc lặp đi lặp lại (như giải ô chữ mỗi ngày), bài báo nhấn mạnh:
Điều quan trọng là “kéo giãn” não bằng nhiều hoạt động khác nhau, giúp não phải học, phải thích nghi, phải suy nghĩ theo nhiều cách.
Những hoạt động này được gọi là “cognitively enriching activities” – hoạt động làm giàu, kích thích trí tuệ.
2. Những hoạt động “kéo giãn” não là gì?
Bài báo liệt kê nhiều ví dụ về hoạt động kích thích trí tuệ, từ nhỏ đến lớn, xuyên suốt cuộc đời:
- Đọc và viết (sách, báo, tài liệu…).
- Học ngoại ngữ.
- Chơi cờ (như cờ vua).
- Giải câu đố, trò chơi trí tuệ (puzzle, ô chữ…).
- Đi bảo tàng, xem triển lãm, xem nghệ thuật.
- Chơi nhạc, học nhạc cụ.
- Xem chim, quan sát thiên nhiên (birdwatching).
- Tham gia các hoạt động có tính xã hội và suy nghĩ nhanh, như:
- Tham gia câu lạc bộ đọc sách (vừa đọc, vừa thảo luận).
- Các hoạt động đòi hỏi phản ứng nhanh, chú ý, suy luận.
Điểm quan trọng:
- Không phải chỉ một hoạt động duy nhất, mà là sự đa dạng.
- Nên chọn những việc có ý nghĩa với bản thân, mình thích và gắn bó lâu dài, chứ không chỉ “thử cho biết rồi bỏ”.
3. Nghiên cứu lớn về “học suốt đời” và nguy cơ Alzheimer
Nhân vật chính trong bài là nghiên cứu do nhà thần kinh tâm lý học Andrea Zammit (Đại học Rush, Chicago) dẫn dắt:
- Đối tượng nghiên cứu:
- Gần 2.000 người lớn tuổi, từ 53 đến 100 tuổi.
- Lúc bắt đầu nghiên cứu, chưa ai bị sa sút trí tuệ.
- Họ được theo dõi trong 8 năm.
- Cách nghiên cứu:
- Hỏi chi tiết về quá trình học tập và hoạt động trí tuệ của họ:
- Thời trẻ,
- Trung niên,
- Tuổi già.
- Đánh giá bằng nhiều bài test thần kinh học để đo trí nhớ, suy nghĩ, tốc độ xét đoán, v.v.
- Kết quả chính:
- Một số người sau đó bị chẩn đoán Alzheimer.
- Nhưng:
- Ở những người có mức độ “học suốt đời” cao nhất, bệnh xuất hiện trễ hơn khoảng 5 năm so với nhóm ít hoạt động trí tuệ nhất.
- Những người duy trì hoạt động trí tuệ nhiều hơn từ trung niên trở đi có tốc độ suy giảm nhận thức chậm hơn.
Một phần rất quan trọng của nghiên cứu là:
- Trong số người tham gia, có 948 người qua đời trong thời gian nghiên cứu và được khám nghiệm não.
- Kết quả:
- Nhiều người có dấu hiệu bệnh Alzheimer trong não (mảng amyloid, rối sợi thần kinh…).
- Nhưng những người có đời sống trí tuệ phong phú hơn (tức là tham gia nhiều hoạt động kích thích trí tuệ) thì:
- Trí nhớ và khả năng suy nghĩ của họ tốt hơn trong những năm cuối đời.
- Tốc độ suy giảm chậm hơn, dù não vẫn có tổn thương bệnh lý.
Điều này dẫn đến khái niệm “dự trữ nhận thức” (cognitive reserve):
- Dự trữ nhận thức nghĩa là:
- Việc học, hoạt động trí tuệ, trải nghiệm phong phú làm mạnh các kết nối thần kinh ở nhiều vùng não.
- Nhờ đó, khi não bị tổn thương do tuổi già hay bệnh tật, não vẫn có “dự phòng” để bù trừ, tìm đường khác để hoạt động, nên biểu hiện suy giảm chậm hơn, nhẹ hơn.
Nói đơn giản:
Não càng được “rèn luyện” và “kéo giãn” nhiều, thì càng có sức chịu đựng trước bệnh tật.
5. Nghiên cứu này nói gì về nguyên nhân – kết quả?
- Nghiên cứu của Zammit chỉ ra mối liên hệ (association) giữa:
- Hoạt động trí tuệ phong phú,
- Và nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn, khởi phát muộn hơn.
- Nhưng:
- Nó không thể chắc chắn 100% rằng hoạt động trí tuệ là nguyên nhân trực tiếp làm giảm nguy cơ (vì đó là nghiên cứu quan sát, không phải thí nghiệm can thiệp).
- Tuy vậy, kết quả phù hợp với nhiều nghiên cứu khác, ví dụ:
- Nghiên cứu cho thấy chơi nhạc cụ liên quan đến sức khỏe não tốt hơn.
- Nghiên cứu về “tập tốc độ xét đoán “(brain speed training): dùng chương trình trên máy tính, bắt người chơi phải nhanh chóng nhận diện hình ảnh trong khi màn hình có nhiều yếu tố gây nhiễu.
→ Gợi ý rằng tập luyện tốc độ xét đoán, chú ý, phản ứng có thể giúp ích.
Hiện nay còn có nghiên cứu do Viện Y tế Quốc gia Mỹ tài trợ, đang xem xét xem các bài tập não trên máy tính lâu dài (nhắm vào chú ý và thời gian phản ứng) có lợi ích rõ rệt hay không.
6. Gợi ý thực tế: nên chọn hoạt động trí tuệ như thế nào?
- Tốc độ xét đoán của não ảnh hưởng đến khả năng đa nhiệm, lái xe, v.v.
- Bà gợi ý nên chọn hoạt động giúp ta “nghĩ nhanh”, ví dụ:
- Tham gia câu lạc bộ sách: vừa đọc một mình, vừa thảo luận với người khác → kết hợp kích thích trí tuệ và giao tiếp xã hội.
- Zammit nhấn mạnh:
- Không chỉ là một trò chơi hay một bài tập, mà là:
- Những hoạt động có ý nghĩa, mình yêu thích, gắn bó lâu dài.
- Làm đều đặn, không chỉ “thử cho vui”.
7. Sức khỏe thể chất và sức khỏe não gắn liền với nhau
Muốn bảo vệ não, không thể bỏ qua sức khỏe cơ thể.
- Nhiều bệnh mạn tính ở tuổi trung niên làm tăng nguy cơ sa sút trí tuệ về sau, ví dụ:
- Tăng huyết áp: làm hư hại mạch máu, giảm máu lên não.
- Đái tháo đường: nếu kiểm soát kém, gây viêm và tổn thương não.
- Béo phì, rối loạn mỡ máu cũng liên quan đến nguy cơ tim mạch và não.
Vì vậy, các khuyến nghị bảo vệ tim mạch cũng là bảo vệ não:
- Tập thể dục đều đặn (loại vận động ra mồ hôi, tăng nhịp tim).
- Ăn nhiều rau quả, thực phẩm lành mạnh.
- Tránh béo phì.
- Kiểm soát kỷ:
- Đường huyết,
- Huyết áp,
- Mỡ máu (cholesterol).
- Ngủ tốt: giấc ngủ chất lượng cũng rất quan trọng cho não.
8. Tiêm vắc xin và nguy cơ sa sút trí tuệ:
Một điểm thú vị ở cuối bài:
- Tiêm vắc xin zona (shingles): (tin nầy thấy lập lại nhiều lần mấy tháng nay)
- Vốn để phòng bệnh zona – một loại phát ban rất đau do virus.
- Nghiên cứu gần đây cho thấy:
- Những người được tiêm vắc xin zona có nguy cơ sa sút trí tuệ thấp hơn.
- Cơ chế chưa được giải thích hoàn toàn rõ, nhưng:
- Có thể liên quan đến việc giảm viêm, giảm tổn thương thần kinh do nhiễm virus.
9. Kết luận chung của bài
- Không có “công thức thần kỳ” để hoàn toàn ngăn chặn sa sút trí tuệ hay lão hóa não.
- Nhưng:
- Lối sống có thể làm chậm “đường cong suy giảm”:
- Giữ não hoạt động bằng nhiều hoạt động trí tuệ phong phú, có ý nghĩa.
- Chăm sóc sức khỏe thể chất: vận động, ăn uống, ngủ, kiểm soát bệnh mạn tính.
- Cân nhắc các biện pháp phòng bệnh như tiêm vắc xin zona.
- Ý quan trọng nhất:
- “Kéo giãn” não bằng việc học hỏi và hoạt động trí tuệ suốt đời giúp xây dựng “dự trữ nhận thức”,
- Nhờ đó, khi tuổi cao hoặc có bệnh như Alzheimer, não vẫn có khả năng chống đỡ và bù trừ tốt hơn, làm chậm biểu hiện suy giảm trí nhớ và suy nghĩ.
HCD: Phải tập thể dục cơ thể rồi lại thêm tập thể dục trí óc, nghe sao thấy mệt quá
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét