Thứ Năm, 19 tháng 11, 2026

Mùa Thu Trong Mưa - Sáng Tác:Trường Sa - Tiếng Hát: Thanh Thúy (Pre 1975)

Sáng Tác:Trường Sa
Tiếng Hát: Thanh Thúy
Thực Hiện: Nhạc Vàng Bất Hủ

Ở Paris, Lá Chết Cũng Thành Thi Sĩ

Tôi sinh ra trên một cành cây ở Paris, lớn lên trong nắng, già đi trong gió. Suốt mấy tháng trời, chẳng ai buồn ngó ngàng. Đến khi tôi bắt đầu vàng úa, thiên hạ bỗng khen đẹp, thi nhau chụp hình. Hóa ra, số phận lá chúng tôi cũng chẳng khác gì một số họa sĩ, thi sĩ: phải chết rồi mới được nổi tiếng!

Ấy vậy mà suốt mùa xuân và mùa hè, chúng tôi làm việc không công. Che nắng cho khách bộ hành, lọc bụi cho thành phố, trang điểm cho những đại lộ, lại còn phải chịu đựng chim chóc đến đậu rồi để lại đủ thứ trên đầu. Chẳng ai cảm ơn. Đến lúc chúng tôi sắp hết đời, người ta mới đổ xô đến chiêm ngưỡng như vừa khám phá một kỳ quan.

Riêng tôi, tuy vẫn còn treo trên cành, nhưng tình trạng sức khỏe đã đáng lo. Màu xanh ngày trước chỉ còn lác đác vài vệt nhỏ. Mép lá bắt đầu quăn lại. Cuống cũng chẳng còn chắc chắn. Nếu là người, có lẽ tôi đã phải đi khám bác sĩ và được khuyên nên nghỉ ngơi. Khổ nỗi, lá cây không có bảo hiểm y tế, cũng chẳng được hưởng chế độ hưu trí.
Chúng tôi cứ làm việc cho đến ngày rụng xuống.
Một cô gái đứng dưới gốc cây, ngước nhìn những tán lá vàng rồi reo lên:
« Que c’est beau ! » (Đẹp quá!).

Cô giơ điện thoại chụp liên tiếp. Tôi cố nghiêng mình về phía nắng để được lọt vào khung hình. Biết đâu ngày mai, hình tôi sẽ xuất hiện trên mạng xã hội, được hàng trăm người bấm nút yêu thích mà chẳng ai biết tôi là ai.
Nhưng vừa lúc ấy, một cơn gió thổi qua khiến tôi suýt rơi khỏi cành. Tôi bắt đầu nghi ngờ rằng được người ta khen đẹp chưa chắc đã là điều may mắn.

Bác cây già đứng bên đường đã sống hơn trăm năm, chẳng mấy khi lên tiếng. Tôi hỏi bác có cách nào để lá khỏi rụng không. Bác im lặng. Tôi hỏi bác có buồn khi chúng tôi ra đi không. Bác rung cành, khiến tôi phải bám chặt lấy cuống.

Tôi không hỏi nữa. Với bác, mùa xuân năm sau sẽ có một lứa lá mới. Còn tôi, chẳng có mùa xuân năm sau nào cả.
Người ta có đồng hồ để biết mấy giờ, có lịch để biết ngày tháng. Lá chúng tôi chẳng cần những thứ ấy. Chỉ nhìn sắc lá đổi thay là biết một mùa đang qua.


Paris là thành phố của những chuyện lạ đời. Ở nhiều nơi, lá rụng là việc của người quét đường. Riêng tại đây, lá rụng còn là việc của các thi sĩ.
Tôi phát hiện ra điều ấy khi nghe một ông già ngồi trên ghế đá đọc Chant d’automne của Baudelaire. Ông đọc bằng giọng trầm buồn, như thể mùa đông sắp đến không phải để làm lạnh Paris mà để đưa cả nhân loại xuống mồ.
« Bientôt nous plongerons dans les froides ténèbres… »
Chẳng bao lâu nữa, chúng ta sẽ chìm vào bóng tối lạnh giá…

Tôi nghe mà phát hoảng. Mùa đông năm nào chẳng đến, có gì mà phải bi quan đến thế! Bác cây của tôi đã trải qua cả trăm mùa đông, vẫn đứng sừng sững, có thấy bác than thở bao giờ đâu. Nhưng nghĩ lại, bác cây còn được đâm chồi vào mùa xuân tới, còn chiếc lá đã rụng thì hết đường tái xuất. Hóa ra Baudelaire chẳng lo cho bác cây. Ông đang lo cho những kẻ như tôi.

Đến Paul Verlaine, tình hình cũng chẳng sáng sủa hơn. Ông nghe tiếng đàn mùa thu rồi tưởng mình là chiếc lá chết bị gió cuốn đi khắp nơi.

« Et je m’en vais
Au vent mauvais
Qui m’emporte
Deçà, delà,
Pareil à la feuille morte. »

Và tôi ra đi,
mặc cơn gió dữ cuốn về đây đó,
như một chiếc lá chết.

Tôi thấy hơi oan. Lá chúng tôi vốn chẳng thích rời cành. Từ ngày mới nhú, tôi đã sống trên cùng một cành, bên cạnh những người hàng xóm quen thuộc. Sáng nào cũng đón nắng từ một phía, chiều nào cũng nghe tiếng xe chạy dưới đường. Có ai hỏi muốn đi đâu không, tôi sẽ trả lời ngay rằng chẳng muốn đi đâu cả. Vậy mà Verlaine cứ nhất định cho rằng chúng tôi thích phiêu bạt.

Nhưng nghĩ lại, có lẽ ông không hoàn toàn sai. Tôi từng thấy những người xách va-li đi ngang dưới gốc cây, có người vui vẻ lên đường, có người bước đi mà cứ ngoái đầu nhìn lại. Cũng một chiếc va-li, nhưng có người mang theo để đi du lịch, có người lại đựng trong đó cả một cuộc đời bỏ lại phía sau.

Có những người phải rời nơi chôn nhau cắt rốn, không phải vì quê hương hết đẹp, cũng chẳng phải vì nơi xa có gì quyến rũ hơn. Chỉ vì một ngày, họ không còn được sống yên ổn trên chính mảnh đất của mình. Có người ra đi giữa chiến tranh, có người chạy trốn những cuộc bắt bớ, có người chỉ kịp mang theo vài bộ quần áo, một tấm ảnh gia đình, hay chiếc chìa khóa của căn nhà mà họ vẫn mong có ngày trở lại.

Họ đến những xứ sở xa lạ, học nói một thứ tiếng khác, quen với những mùa đông khác. Dần dà, họ có nhà cửa, công việc, con cháu. Người ngoài nhìn vào tưởng họ đã bén rễ nơi đất mới. Nhưng có những buổi chiều, chỉ một mùi hương, một tiếng rao, một câu hát cũ cũng đủ khiến lòng họ quay về nơi đã xa cách mấy chục năm.

Tôi bỗng thấy mình may mắn hơn họ một chút. Ít ra, khi lìa cành, tôi còn được rơi xuống ngay dưới gốc cây đã sinh ra mình. Còn có những người, đến cuối đời vẫn không tìm được đường về quê cũ.

Nghĩ đến đó, tôi chẳng còn giận Verlaine nữa. Hóa ra những chiếc lá bị gió cuốn đi cũng giống như những người phải bỏ xứ mà đi, đâu phải ai cũng muốn rời xa nơi mình đã sinh ra. Và dù trôi dạt đến phương trời nào, có những chiếc lá vẫn nhớ mãi cành cây đầu tiên của đời mình.

Guillaume Apollinaire thì có vẻ dễ thương hơn. Ông gọi mùa thu là malade et adoré, đau yếu mà vẫn đáng yêu.
« Automne malade et adoré
Tu mourras… »

Mùa thu đau yếu, mùa thu yêu dấu, rồi ngươi cũng sẽ lìa đời…
Tôi thích cách nhìn ấy. Ít ra, ông còn biết yêu một kẻ đang xuống sắc.

Ở đời, người ta bỏ không ít tiền để giữ cho gương mặt khỏi có nếp nhăn, mái tóc khỏi bạc, làn da khỏi chảy xệ. Trong khi ấy, lá chúng tôi cứ vàng đi, đỏ lên, nhăn nheo, quăn queo, lại được thiên hạ khen là đẹp.
Nếu có một thẩm mỹ viện nào quảng cáo rằng chỉ cần ba tuần là khách hàng sẽ vàng úa như lá mùa thu, chắc chẳng ai dám bước vào.
Thế mà thiên nhiên làm điều ấy mỗi năm, và Paris vẫn say mê.


Một buổi chiều tháng Mười, tôi thấy một bà cụ dừng lại dưới gốc cây. Bà có mái tóc bạc trắng, gương mặt đầy nếp nhăn. Bà không chụp ảnh, không nói gì, chỉ đứng ngước nhìn những tán lá. Rồi bà mỉm cười.

Tôi chợt nghĩ, biết đâu bà và chúng tôi đang cùng thưởng thức một vẻ đẹp mà người trẻ chưa kịp hiểu.
Còn Jacques Prévert thì thật đáng trách. Ông viết Les Feuilles mortes, những chiếc lá chết, rồi chất lên vai chúng tôi cả một cuộc tình tan vỡ. Lá đã chết còn phải gánh thêm chuyện thất tình của người sống. Nghĩ cũng hơi bất công.

Trong bài hát ấy, Prévert nhớ những ngày yêu nhau, những con đường từng đi qua, những lời âu yếm bây giờ không còn ai đáp lại. Ông viết:
« Oh, je voudrais tant que tu te souviennes »
Ôi, anh chỉ mong em còn nhớ những ngày xưa ấy…

Tôi nghe mà nhớ đến đôi tình nhân từng ngồi dưới gốc cây của mình. Mùa xuân, họ đến gần như mỗi chiều. Cô gái tựa đầu lên vai chàng trai, còn anh thỉnh thoảng nhặt những chiếc lá nhỏ vướng trên tóc cô. Họ nói chuyện hàng giờ, có khi chẳng nói gì, chỉ nắm tay nhau nhìn người qua lại.

Sang hè, họ cãi nhau. Cô khóc. Anh bỏ đi. Tôi tưởng hôm sau họ sẽ làm lành, nhưng rồi chỉ thấy cô trở lại một mình. Cô ngồi trên chiếc ghế đá rất lâu, nhìn khoảng trống bên cạnh.
Tôi muốn làm điều gì đó để an ủi cô. Nhưng một chiếc lá còn bám chặt trên cành thì giúp được ai? Tôi chỉ biết đung đưa trong gió, mà cô chẳng buồn ngước nhìn.
Từ hôm ấy, tôi không còn trách Prévert nữa. Lá rụng thì người ta có thể quét đi, nhưng kỷ niệm thì biết quét vào đâu?

Apollinaire còn có một bài thơ khác, L’Adieu, viết về một cuộc chia tay bên nhành hoa thạch thảo. Chỉ năm câu thơ, mà người ra đi đã đi mãi, người ở lại vẫn chờ.
« Et souviens-toi que je t’attends »
Và xin em nhớ, anh vẫn chờ em.

Tôi thấy con người thật kỳ lạ. Họ biết một cuộc gặp gỡ đã hết, vậy mà vẫn giữ lời hẹn. Chúng tôi rụng xuống là xong, chẳng ai ngồi dưới gốc cây chờ một chiếc lá cũ trở lại.

Nhiều năm sau, nhạc sĩ Phạm Duy phỏng ý bài thơ ấy để viết Mùa thu chết. Một nhành thạch thảo từ thơ Pháp bước vào âm nhạc Việt Nam, mang theo nỗi buồn của một cuộc biệt ly. Nhành thạch thảo đã héo từ lâu, mà trong câu hát, mùa thu ấy vẫn chưa tàn.

Tôi bắt đầu hiểu vì sao con người thích thơ và nhạc. Họ không giữ được người đã đi xa, nhưng có thể giữ một lời nói, một giọng hát, một buổi chiều trong trí nhớ. Có những điều đời sống không cho phép trở lại, nghệ thuật lại khiến người ta gặp được lần nữa.

Trong số những thi sĩ tôi được nghe nhắc đến, Anna de Noailles khiến tôi đặc biệt có cảm tình. Bà yêu thiên nhiên đến gần như tham lam. Mùi gió, mùi cỏ, mùi khói, mùi vỏ quả óc chó trong tháng Mười, điều gì bà cũng muốn giữ lại trong thơ. Tôi có cảm tưởng nếu mang theo được cả khu vườn, bà sẽ chẳng ngần ngại.

Trong bài Automne, bà nhắc đến một đóa hồng cuối cùng:

« Mais vous donnez ce soir une suprême rose. »
Vậy mà chiều nay, mùa thu vẫn còn cho một đóa hồng cuối cùng.

Tôi chưa bao giờ là hoa hồng, nên không dám bàn chuyện nhan sắc. Nhưng tôi hiểu vì sao một bông hoa nở muộn lại khiến người ta lưu luyến. Giữa mùa hè, một đóa hồng có thể chẳng ai để ý. Đến khi cả vườn đã tàn, chỉ còn một bông, người ta bỗng muốn đứng lại ngắm thật lâu.
Anna de Noailles từng hỏi vì sao mùa thu, hơn cả mùa hè, lại khiến lòng người thiết tha với cuộc sống.

Tôi không biết bà có tìm được câu trả lời không. Riêng tôi, từ ngày sắc vàng lan đến tận cuống, mỗi buổi sáng còn được đón nắng bỗng trở nên quý giá. Mùa xuân, tôi chẳng bao giờ đếm những ngày nắng. Đến mùa thu, tôi bắt đầu tiếc từng buổi chiều.
 

Rồi ngày ấy cũng đến.
Một buổi sáng tháng Mười Một, Paris mưa nhẹ. Những giọt nước đọng trên thân khiến tôi nặng hơn mọi ngày. Gió thổi từ phía sông Seine, mang theo cái lạnh của mùa đông đang đến gần.
Tôi nghe cuống mình khẽ tách khỏi cành.
Không đau.
Tôi chỉ thấy bầu trời bỗng rộng ra.

Trong một khoảnh khắc, tôi được bay. Không còn cành cây giữ lại, không còn chiếc lá bên cạnh che khuất ánh sáng. Tôi chao nghiêng trong gió, nhìn thấy những mái nhà Paris, những ô cửa sổ sáng đèn, những người đi vội dưới mưa.
Tôi đã sống cả một đời trên cành mà chưa bao giờ nhìn thành phố từ góc ấy.
Rồi tôi rơi xuống vỉa hè.

Mặt đường lạnh và ướt. Một chiếc lá nâu nằm bên cạnh bảo tôi cứ yên tâm, sáng mai xe quét đường sẽ đến. Tôi hỏi sau đó chúng tôi sẽ đi đâu. Nó bảo không biết. Những chiếc lá bị xe quét đường cuốn đi, có chiếc nào trở về đâu mà kể.
Tôi không muốn cuộc đời mình kết thúc như thế.
Nhưng một chiếc lá nằm dưới đất thì còn có thể làm gì?
Tôi nằm im, nghe tiếng giày người qua lại, tiếng bánh xe lăn trên mặt đường ướt. Thỉnh thoảng, gió lại đẩy tôi đi một quãng ngắn. Tôi nhớ cành cây của mình, những buổi sáng có nắng, cả bác cây già ít nói mà trước kia tôi từng trách là lạnh lùng.

Chiều hôm ấy, có một người đàn bà dừng lại trước mặt tôi. Cô không còn trẻ. Cô cúi xuống, nhặt tôi lên khỏi mặt đường ướt, rồi giữ tôi trong lòng bàn tay. Tôi tưởng cô định đem tôi về ép vào một quyển sách, như những người vẫn thường làm với lá mùa thu.
Nhưng cô chỉ đứng yên nhìn tôi.
Rất lâu.
Tôi không hiểu vì sao một chiếc lá vàng bình thường lại khiến cô bận lòng đến thế. Rồi cô khẽ nói, bằng một thứ tiếng mà tôi chưa từng nghe:
“Nhất diệp tri thu.”
Tôi không biết câu ấy nghĩa là gì. Cô nhìn tôi thêm một lúc rồi thoáng mỉm cười, như thể vừa gặp lại một người quen cũ.


Tối hôm đó, cô đặt tôi bên cạnh một trang giấy trắng. Ngoài cửa sổ, trời Paris vẫn xám. Cô ngồi viết, thỉnh thoảng dừng bút, nhìn tôi, rồi lại viết tiếp.

Tôi tò mò nhìn những hàng chữ hiện dần trên giấy. Có tên Baudelaire, Verlaine, Apollinaire, Prévert, Anna de Noailles. Có cả những chữ tôi không đọc được, viết bằng thứ tiếng cô đã nói lúc nhặt tôi lên. Tôi đã nghe bao nhiêu thi sĩ làm thơ về lá chết. Không ngờ đến lượt mình, tôi cũng có một câu chuyện để kể.
Nhưng câu chuyện ấy lại bắt đầu từ một người mà tôi chưa từng gặp. Một ông già với cây chổi tre trong tay. Một khoảng sân xa xôi, đầy lá rụng. Và một đứa bé gái đứng bên ông, chăm chú nhìn những chiếc lá vàng đang được gom lại thành đống.

Ông già vừa quét sân vừa nói:
– Nhất diệp tri thu.
Con bé ngước lên hỏi:
– Nhất diệp tri thu là gì vậy, nội?
Ông ngừng tay, nhặt một chiếc lá rụng, đặt vào lòng bàn tay cháu.
– Nghĩa là chỉ nhìn một chiếc lá rụng cũng biết mùa thu đã đến.
Con bé nhìn chiếc lá, rồi ngước lên tán cây:
– Nhưng sao lá rụng rồi, ông còn phải quét làm chi?
Ông bật cười:
– Nếu ông không quét, chẳng mấy chốc lá sẽ phủ kín cả sân nhà mình!
Con bé nhìn chiếc lá trong tay, rồi nhìn ông nội.
– Còn chiếc lá này, sang năm có trở lại không nội?
Lần này, ông không trả lời ngay. Ông chỉ khẽ lắc đầu, rồi tiếp tục quét sân.

Ngày ấy, con bé chẳng hiểu vì sao ông nội bỗng im lặng. Nó chỉ nhớ tiếng chổi tre xào xạc trên nền gạch, bàn tay nhăn nheo đã đặt chiếc lá vào tay mình, và một buổi chiều có nắng nghiêng qua khoảng sân nhà.

Bây giờ, đứa bé ấy đã đi qua biết bao mùa thu. Người ông không còn nữa. Khoảng sân ngày xưa cũng đã xa lắm. Nhưng chỉ một chiếc lá vàng nhặt được giữa Paris lại khiến cô nghe như có tiếng chổi tre xào xạc trên nền gạch cũ.

Tôi chợt hiểu vì sao cô giữ tôi lại. Không phải vì tôi đẹp. Cũng chẳng phải vì tôi là chiếc lá cuối cùng trên cành. Mà bởi trong khoảnh khắc cúi xuống nhặt tôi lên, cô đã tìm lại được một buổi chiều tưởng như mất hẳn.

Đêm ấy, tôi nằm bên trang giấy, thân đã khô giòn, mép lá bắt đầu vụn ra, rơi từng mảnh nhỏ xuống mặt bàn. Cô tắt đèn, khép cửa sổ.
Tôi không còn nghe tiếng gió.
Chỉ còn tiếng cô gọi rất khẽ, như gọi một người đã xa từ lâu:
– Nội ơi…

Trúc Tiên 
Paris, tháng Mười Một 2026


Thứ Tư, 18 tháng 11, 2026

Thu Về

Rừng phong lá đỏ lại quay về
Dẫu biết sắp đông vẫn thích mê
Thuở đó ngây thơ chưa vướng lụy
Tình tan, mây nổi có đâu nề!?


Lộc Bắc

Mars23


Bóng Thời Gian

 

Gió chuyển mùa sang, cây vàng lá
Theo vòng nhật nguyệt, cỏ úa màu
Trời nhuốm heo may, tàn nắng hạ
Đã mấy thu rồi, ta mất nhau!

Bên kia bờ biết ai còn nhớ
Bên này sông bước lạc, chân hoang
Bến phù sa bên bồi, bên lỡ
Nẻo phù vân hoa rụng, mơ tàn.

Ước gì gom được bóng thời gian
Ép cánh hoa mơ giữa rộn ràng
để xanh non nước, thơm giấc ngủ
và mộng ngày thơ mãi hiền ngoan.

Ra đi không hẹn ngày trở lại
Nhạt nhòa kỷ niệm lúc tiễn đưa
Thời gian hờ hững còn trôi mãi
nên nhớ và quên...như nắng, mưa!

Vàng lá bâng khuâng gió cợt đùa
Bên trời thấp thoáng ánh sao thưa
Ngày rũ tà dương, đêm cổ tích
Hỏi thầm: Bên ấy đã thu chưa?

Huy Văn

Em Về

 


Sương thu làm úa lá sầu 
Lá rơi trên phím gợi màu nắng xưa 
Bàn tay mười ngón bỗng thừa 
Đàn buồn tấu khúc chiều mưa cuối trời 
Thanh ngân âm vọng ngàn khơi, 
Ta nghe sóng vỗ mộng đời mênh mông. 
Thiên di vút cánh phiêu bồng, 
Còn ta ôm giấc hư không kiếp này. 
Em về phố đã đổi thay 
Con đường thuở đó hôm nay bụi mù. 


Đỗ Bình


Xuống Vàng Phai Tôi

 

"Hôm nay có phải là thu
Mây năm xưa đã phiêu du trở về" (Đinh Hùng)

Hôm nay là 15/11/2026. Là giữa mùa thu Châu Âu.

Tiếng là giữa thu nhưng mãi đến hôm nay, nơi tôi ở, mới thật sự thu về. Bằng một sáng sớm sương mù lãng đãng, một bầu trời thấp, đầy mây xám. Bằng cơn mưa phùn và những trận thu phong! Bằng đám lá vàng rớt đầy góc ‘’cerisier’’, dù hôm qua, mới được hốt sạch !

Dự đoán thời tiết là mưa bắt đầu trưa nay, từ 13h kéo dài đến …22h! Dự đoán là một chuyện. Nhưng mưa là chuyện khác. Chuyện của ông Trời. Mà Trời muốn thì phải ... chịu thôi ! Nên từ 10h đã lất phất mưa rơi ! Và gió lạnh. Biến cái 11°C thành 5°C!

Vâng, thưa Đinh thi sĩ: Hôm nay mới thật thu về. Trên không, mây đã lê thê ngang đầu. Buồn buồn những giọt mưa Ngâu. Đang vui, lòng cũng phải … sầu theo thôi !

Với tôi, nếu mùa đông là mùa sum họp ( Giáng Sinh, Đầu năm ) thì thu là mùa chia ly. Nhất là từ 20 năm sau này. Nếu lá phải lìa cành thì nhiều bạn tôi cũng đã bỏ tôi mà đi. Từ Chiểu, Quân của tháng 11/2006 cho đến Vĩnh Sanh tháng 9 năm này!

Trong 20 năm, tôi mất 95% những người bạn thân. Từ Việt đến Tây! Và hầu như tất cả đều ra đi trong mùa thu, đúng hơn, bắt đầu từ tháng 9 !

Giữa thập niên 2000’s, do công việc, tôi phải vắng nhà thường xuyên. Khi Châu Âu, khi Pháp. Dài là một tuần, ngắn là sáng đi, khuya về ! Đến và đi là ở những sân bay! Lúc với đồng nghiệp nhưng thường thì chỉ một mình. Mà một mình trên ‘’đất khách’’ thì nản lắm! Hôm nào ăn tối với các đồng nghiệp (quốc tế) thì không sao. Nhưng, nếu không, tối đến, anh đi một mình, ngồi trong nhà hàng một mình, ăn một mình, về khách sạn một mình ( ‘’ một mình tôi về với tôi’’ / Trịnh công Sơn), , …ngủ một mình (!) . Chán không biết nói sao cho hết! Ngủ không được, tôi lò mò xuống quầy rượu khách sạn, kêu một ly bia, trao đổi vài câu với người ‘’barman’’, rồi kiếm cho mình ‘’riêng một góc.. tối’’, tôi ngồi nghĩ ngợi mông lung. Khi chuyện nhà, khi chuyện … sở !!!!

Nên, trong ‘’Xuống vàng phai tôi’’, viết năm 2005, có những câu tương phản ‘’ ngày đông ,ngày vắng, ngày mưa ngày nắng …. người không người có , người mây người gió ….’’ chỉ là nói về đoạn đời ‘’giang hồ’’ (nhất) của tôi thôi ! Không có liên quan đến ''cái gì'' ( là ''cái gì ''?) khác cả ‘’nàng tiên nâu’’ chẳng hạn )!

Mời các anh chị, các bạn nghe ca khúc viết cách đây 21 năm.

Lúc người viết chưa quá ‘’vàng phai’’ như bây giờ!

BP
15/11/2026

Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú 江上吟元八絕句 - Bạch Cư Dị (Trung Đường)


Bạch Cư Dị 白居易 (772-846) tự Lạc Thiên 樂天, hiệu Hương Sơn cư sĩ 香山居士 và Tuý ngâm tiên sinh 醉吟先生, người Hạ Khê (nay thuộc Thiểm Tây). Ông là thi nhân tiêu biểu nhất giai đoạn cuối đời Đường, là một trong những nhà thơ hàng đầu của lịch sử thi ca Trung Quốc. Ông xuất thân trong một gia đình quan lại nhỏ, nhà nghèo nhưng rất thông minh, 9 tuổi đã hiểu âm vận, mười lăm tuổi đã bắt đầu làm thơ. Ông chủ trương thơ phải gắn bó với đời sống, phản ánh được hiện thực xã hội, chống lại thứ văn chương hình thức. Ông thường nói: "Làm văn phải vì thời thế mà làm... Làm thơ phải vì thực tại mà viết, mục đích của văn chương là phải diễn đạt tình cảm của nhân dân”. Thơ ông mang đậm tính hiện thực, lại hàm ý châm biếm nhẹ nhàng kín đáo. Họ Bạch chủ trương thơ ca phải giản dị để dân chúng đều hiểu được; tình cảm, tư tưởng phải giàu tính nhân dân, nói được nỗi lòng của mọi người trước thế sự. Thơ ông rất trữ tình. Khi ông bị đi đày từ Tràng An đến Tây Giang, ba bốn ngàn dặm, dọc đường thấy trường học, chùa chiền, quán trọ, hồ sen… đều có đề thơ của mình.


Lời phi lộ

Nghe Bạch Cư Dị ca tụng thì thơ của Nguyên Bát thuộc hàng siêu đẳng, không ai địch nổi. Nhưng kỳ thực ông này làm rất ít thơ và không có bài nào thuộc hàng tuyệt tác. Tìm mỏi mắt trong Google mà không thấy bài nào của ông. Có lẽ họ Nguyên chỉ là một bạn thân thường ngồi nghe Họ Bạch ngâm thơ. Nói cách khác, thơ của Nguyên Bát không phải là yêu tinh, bài thơ của Bạch Cư Dị khen thơ của Nguyên Bát mới thật sự là yêu tinh. Giao hoan với bài thơ này phải rất thận trọng kẻo dễ bị lừa.

Nguyên tác Dịch âm

江上吟元八絕句 Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú

大江深處月明時 Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
一夜吟君小律詩 Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
應有水仙潛出聽 Ưng hữu thuỷ tiên tiềm xuất thính,
翻將唱作步虛詞 Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".

Bộ hư từ: Tên một nhạc khúc trong nhạc phủ, nói về thơ của thần tiên.

Dịch thơ

Trên Sông Ngâm Bài Tuyệt Cú Của Nguyên Bát

Trên sông xa vắng lúc trăng lên,
Tuyệt cú thơ anh ngâm một đêm.
Hà Bá cũng ngoi lên thưởng thức,
Bài mang âm hưởng nhạc thần tiên.

Lời bàn

Nguyên Bát là Nguyên Tông Giản, một bạn thơ của BCD. Trên sông vắng, trong đêm trăng, ngồi một mình (không có Nguyên Bát trên thuyền và không có rượu tức là không có bạn bè nào khác (BCD không nghiện rượu nhưng hễ có bạn là phải uống rượu), lấy thơ tuyệt cú của Nguyên Bát ra ngâm khiến thần tiên ở đáy sông (dịch là Hà Bá) cũng ngoi lên nghe ké. Một lối quảng cáo Nguyên Bát hay tuyệt trần!

Con Cò
***
Trên Sông Ngâm Thơ Hay Của Nguyên Bát.

Trăng thanh sông rộng nước lư đừ,
Một tối tôi ngâm tiểu luật thư.
Thần nước ngoi lên cùng thưởng thức,
Vì như âm hưởng "Bộ Hư Tư.̀"

Mỹ Ngọc phỏng dịch.
Oct. 10/2026.
***
Đêm khuya ngâm bài tuyệt cú

Dương Tử sáng trăng nơi vắng xa
Suốt đêm thơ bạn tôi ngâm nga
Thủy thần len lén lên nghe trộm
Rồi ngỡ cõi tiên giáng hiện là

Thanh Vân
***
Câu 2 Bạch Cư Dị ngâm thơ của Nguyên Bát theo giọng ngâm của người trần tục chứ không có âm hưởng của điệu ‘bộ hư’ của các tiên, thần chẳng hạn như hà bá, thủy thần. Thủy thần sau khi nghe xong thích quá bèn chuyển lời của bài thơ theo điệu ‘bộ hư’ để hát. Chuyển mạch của bài thơ là hai chữ 翻將 ‘phiên tương’ = lại còn, đem.

Bạch Cư Dị đề cao thơ của bạn đến thế này thì thật tuyệt cú mèo, không cần áo thụng vái nhau mà nhường cho thủy thần vái hộ!

Trên sông ngâm tuyệt cú của Nguyên Bát

Chốn sâu, sông rộng ánh trăng tơ
Một tối ngâm nga bạn ‘luật’ thơ
Hà bá cũng trồi lên dự thính
Chuyển lời hát xướng ‘bộ hư từ’

Song thất lục bát:

Ánh trăng trong, chốn sâu sông cũ
Thơ của ông thích thú ngâm nga
Thủy thần trồi nước nghe qua
Bộ hư chuyển điệu, múa ca góp phần!

Lộc Bắc
Oct26
***
Theo Thi Viện thì Nguyên Bát là Nguyên Tông Giản, một bạn thơ của Bạch Cư Dị. Bạch khen thơ của Nguyên một cách đặc biệt, khiến mình tò mò muốn tìm đọc, nhưng không sao tìm ra được.

Ưng là nên như thế, nhận lấy. Ưng hữu rất khó dịch, anh Tâm đã giảng là tất cả.

Phiên là vỗ cánh bay, rung động, lật lại, Nguyễn Tôn Nhan cho một số chữ kép như Phiên ấn là in lại, Phiên cung là phản cung, khai ngược lại, Phiên dịch, Phiên xa là xe quay nước. Vậy Phiên tương là giống nhau, theo ý tôi.

Trên Sông NgâmThơ Tuyệt Cú Của Nguyên Bát

Vùng xa, sông lớn, lúc trăng trong,
Đêm ngâm thơ luật nhỏ của ông,
Thần nước cũng trồi lên nghe ké,
Vì thơ phảng phất Bộ Hư cung.

Bát Sách.
(Ngày 15/10/2026)

***
Nguyên tác: Phiên âm:

江上吟元八絕句 Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú

白居易 Bạch Cư Dị

大江深處月明時 Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
一夜吟君小律詩 Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
應有水仙潛出聽 Ưng hữu thủy tiên tiềm xuất thính,
翻將唱作步虛詞 Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".

Mộc bản trong các sách:

Bạch Hương San Thi Tập - Đường - Bạch Cư Dị 白香山诗集-唐-白居易
Bạch Thị Trường Khánh Tập - Đường - Bạch Cư Dị 白氏长庆集-唐-白居易
Vạn Thủ Đường Nhân Tuyệt Cú - Tống - Hồng Mại 万首唐人绝句-宋-洪迈
Ngự Định Toàn Đường Thi - Thanh - Thánh Tổ Huyền Diệp 御定全唐诗-清-圣祖玄烨

Giải nghĩa chữ khó:

Nguyên Bát: Tức Nguyên Tông Giản 元宗简, đỗ Tiến sĩ năm 803. Ông từng giữ các chức vụ như Thị ngự sử, Thượng thư Lang trung, rồi 京兆少尹 (Kinh triệu Thiếu doãn - phó quan phủ Kinh triệu). Dù không nổi tiếng rộng rãi như Nguyên Chẩn do tập thơ riêng bị thất lạc sớm từ thời Tống, ông lại là một "tri kỷ nửa đời đầu" vô cùng quan trọng của Bạch Cư Dị, hai người từng có ý định mua nhà ở gần để làm hàng xóm của nhau tại Trường An. Nhiều nơi cho nhầm là Nguyên Chẩn, cũng là bạn thi văn của Bạch, nhưng Nguyên Chẩn là Nguyên Cửu.

Bạch Cư Dị có nhiều bài thơ khác, viết đích danh cho Nguyên Tông Giản, như:

Đáp Nguyên Bát Tông Giản Đồng Du Khúc Giang Hậu Minh Nhật Kiến Tặng 答元八宗简同游曲江后明日见赠 Họa đáp lại bài thơ của Nguyên Bát Tông Giản tặng cho mình vào ngày hôm sau, sau khi hai người cùng đi chơi ở sông Khúc Giang.
Tống Nguyên Bát Quy Phượng Tường 送元八归凤翔 Tiễn Nguyên Bát trở về Phượng Tường.
Triêu Quy Thư Ký Nguyên Bát 朝归书寄元八 Bãi triều trở về, viết thư gửi Nguyên Bát.
Đại giang: Sông Dương Tử, Trường Giang
Giang thâm xứ: Nơi dòng sông sâu thẳm, tĩnh lặng, tách biệt thế giới ồn ào.
Tiểu luật thi: Thơ luật ngắn (thường chỉ các bài tuyệt cú, thơ bốn câu 5 chữ hay 4 câu 7 chữ ngắn gọn). Ở đây chỉ 8 bài thơ tuyệt cú mà Nguyên Tông Giản đã viết tặng hoặc gửi cho Bạch Cư Dị.
Ưng hữu: Tất cả
Thủy tiên: Thần tiên ở dưới nước, các vị thần sông hoặc linh hồn dưới nước (trong tâm thức dân gian Trung Hoa).
Tiềm xuất thính: Lén ngoi lên từ mặt nước để nghe. Chữ "tiềm" (潛) cho thấy sự tĩnh lặng tuyệt đối và sức hút vô hình của tiếng ngâm thơ.
Bộ Hư: Tên một nhạc khúc trong nhạc phủ, nói về thơ của thần tiên, âm nhạc Đạo giáo
Bộ hư từ : Điệu nhạc, khúc hát mang giai điệu thoát tục, thanh cao, du dương như cõi tiên.

Dịch nghĩa:

Giang Thượng Ngâm Nguyên Bát Tuyệt Cú

Đại giang thâm xứ nguyệt minh thì,
Nhất dạ ngâm quân tiểu luật thi.
Ưng hữu thủy tiên tiềm xuất thính,
Phiên tương xướng tác "Bộ hư từ".

Trên Sông Ngâm Bài Tuyệt Cú Của Nguyên Bát

Trên sông Dương Tử đêm trăng sáng nơi vùng xa vắng,
Suốt một đêm, tôi đã ngâm những bài thơ luật ngắn của anh.
Chắc hẳn có những thần tiên dưới nước lén ngoi lên để lắng nghe,
Mà lầm tưởng các bài ngâm ấy là những khúc nhạc "Bộ hư từ" nơi cõi tiên.

Hoàn cảnh sáng tác:

Vào khoảng năm 815, khi Bạch Cư Dị đang trên đường bị biếm trích từ kinh đô Trường An đi làm Tư mã Giang Châu (nay là Cửu Giang, Giang Tây). Đêm thuyền neo trên sông lớn mịt mù ánh trăng, ông lật xem lại chùm thơ tuyệt cú của người bạn thân Nguyên Tông Giản (Nguyên Bát) gửi cho mình trước đó. Sự đồng điệu và nỗi nhớ bạn trong cảnh ngộ cô đơn nơi sông nước đã khiến ông viết nên bài thơ này.

Dịch thơ:

Thể thất ngôn tuyệt cú:

Ngâm Thơ Trên Sông

Trên sông trăng sáng nơi thâm sâu,
Tứ tuyệt thơ anh ngâm bốn câu.
Thần nước ngoi lên lén thưởng thức,
Bộ Hư âm hưởng nhạc thần sầu.


On the River Reciting Yuan Ba Quatrain by Bai Ju Yi
In a remoted bend of the Yangtze under the bright moon,
I recited your quatrains (small regulated verses).
The underwater devas must have come up to listen
Because of its similarity with Bu Xu fairy music.

Commentary:

Rather than directly praising Yuan Ba's poetic craft, Bai Juyi employs a romantic myth: his friend's verses are so profound and ethereal that even the elusive water spirits (shuixian) are drawn out from the river depths to listen.

Written during a period of political banishment for both poets, the act of chanting his friend's poetry "all through the night" emphasizes an unbreakable spiritual bond. The vast, lonely river and the brilliant moon set a melancholy stage, yet the poetry provides a transcendental escape.

By comparing the mundane recitation to the (Buxu ci, a Daoist hymns sung while pacing the stars), Bai Juyi elevates Yuan Ba's poetry from mere human writing to divine, cosmic music.

Phí Minh Tâm
***
Góp ý:

元八=Nguyên Bát là 元宗简=Nguyên Tông Giản, thi nhân thời Đường giữa thế kỷ VIII; sưu tập 30 cuốn, 769 bài thơ đã bị thất truyền và người đời sau chỉ còn biết ít nhiều về ông qua các bài thơ của Bạch Cư Dị.

步虛詞=bộ hư từ là một thể nhạc phủ của Đạo giáo, dùng trong nghi thức 齋醮=trai tiếu (đàn cầu cúng) ra đời thời Lục Triều. Các đạo sĩ mặc lễ phục đi vòng quanh một bình hương tượng trưng cho núi Ngọc Kinh (玉京山, thánh địa nơi thần tiên, hay 元始天尊=Nguyên Thủy Thiên Tôn trú ngụ) và xướng thơ kèm theo tiếng chuông, khánh để diễn tả việc thăng thiên triều bái thần tiên.

Hai chữ 翻=phiên và 將=tương đầu câu cuối có rẩt nhiều nghĩa và người đọc chỉ có thể đoán thi nhân muốn nói gì; có thể hiểu rằng họ Bạch đang viết về nguyên ủy của thể nhạc phủ Bộ Hư Từ - đi bộ vòng quanh cõi hư không.

Huỳnh Kim Giám


Thứ Ba, 17 tháng 11, 2026

Hỡi Người Tôi Yêu ''Song Ngữ Có Karaoke'' - Sáng Tác: Nhạc Sĩ Alpha Linh - AI Phục Hồi

Sáng Tác: Nhạc Sĩ Alpha Linh
AI Phục Hồi

Chiều Trên Cố Xứ

 

Lặng bóng chiều buông nhớ cố hương 
Hồ xưa sóng gợn ánh tà dương 
Mây trôi bảng lảng vờn khe núi 
Liễu rũ im lìm nép bến sương 
Lữ khách dừng chân miền viễn xứ 
Thuyền nhân lạc bước chốn tha phương 
Người đi để lại niềm ly biệt 
Quạnh quẽ trời Thu gió vấn vương. 

Trần Đại Bản
VA. Thu 2025

Tâm Nguyện Đêm Thu



Chiều xưa nhớ lại vượt trùng dương
Từ giã em yêu cảnh đoạn trường
Anh phải ra đi tìm lẽ sống
Em đành ở lại chịu phai hương
Cầu Trời duyên phận đừng tan vỡ
Khấn Phật dòng đời hết nhiễu nhương
Thao thức đêm Thu sầu lẻ bóng
Bao giờ mới đẹp thắm uyên ương!?

Lâm Hoài Vũ
10/1981


Đêm Nhớ Trăng

  

 

Hôm đi ta để lại quê nhà 

Tiếng nguyệt cầm thánh thót đêm khuya 

Sáng trăng dải lụa pha màu áo 

Trăng mãi rơi rơi những ngọc ngà 


Hôm đi ta buồn như đêm nhớ 

Dạ quang đầy ắp những men thơ 

Tóc mây cuộn một trời hư ảo 

Sao bước ta đi lại vỡ òa 


Trăng như lỡ tuổi em mười sáu 

Ngày xanh ta lỡ thuở đôi mươi 

Thiên thu đã lỡ câu thề hẹn 

Trăng gục đầu trĩu một bờ vai


Ta nghe trăng thì thầm trên môi 

Lời từ biệt hay yêu đương mãi

Lòng ta tan tác mảnh tình rơi 

Nỗi nhớ bên trời xa xôi lắm 


Đêm nhớ trăng buồn nơi viễn xứ 

Ta dấu vầng trăng trong khói mây 

Sương rớt nẻo khuya về mờ nhạt 

Hay mắt em tôi lệ úa nhoà.


Lê Mỹ Hoàn
3/28/26

Tiếng Việt Trong Sáng: Tào Khang Chi Thê 糟糠之妻 - Đỗ Văn Phúc

 



Người Việt thường nói “Người vợ tào khang,” “Vợ chồng là nghĩa tào khang.”
Chữ đúng là Tao khang chi thê 糟糠之妻 ("tao" không có dấu huyền) dựa theo điển tích sau:

Dưới thời vua Quang Vũ nhà Đông Hán bên Trung Hoa, có vị quan chính trực là Tống Hoằng, được vua gả nàng công chúa trẻ đẹp. Ông từ chối, không thể bỏ vợ; và tâu với vua: “Tao khang chi thê bất khả hạ đường 糟糠之妻不可下堂, bần tiện chi giao mạc khả vong” – nghĩa là người vợ từng cam khổ với nhau thì không thể bỏ; bạn bè từ khi cùng nghèo khó thì không thể quên.

Tao 糟 là các chất cặn bã thải ra sau khi nấu xong rượu. Khang 糠 là lớp vỏ và trấu sau khi xay hạt thóc để lấy gạo.

Như thế, Tao Khang chi thê là người vợ từng chia sẻ cuộc sống nghèo đói, kham khổ. Người Hoa và Việt dùng câu này để giáo dục đàn ông khi trở nên thành đạt, giàu sang phú quí thì không bao giờ phụ rẩy người bạn đời thời hàn vi. Ca dao Việt có những câu rất thâm tình: “Tay bưng dĩa muối chén gừng. Gừng cay muối mặn, xin đừng bỏ nhau.” Hoặc bày tỏ sự cam chịu, thua thiệt của người vợ: “Chàng ơi, phụ thiếp làm chi. Thiếp là cơm nguội để khi đói lòng.” Hay về sự chia sẻ, chấp nhận nghịch cảnh: “Đi đâu cho thiếp theo cùng; đói no thiếp chịu, lạnh lùng thiếp cam.”

Đàn ông khi giàu sang thì dễ bỏ vợ; còn đàn bà thì sao? Đàn bà đa số thủy chung, nhưng cũng không khỏi có ngoại lệ.

Trong Chinh Phụ Ngâm của Đặng Trần Côn, người vợ hứa hẹn cùng chồng:

Thiếp phi Tô gia si tâm phụ
Quân diệc Lạc dương hảo nam nhi

Bà Đoàn Thị Điểm dịch là:

Thiếp chẳng dại như người Tô phụ,
Chàng hẳn không như lũ Lạc Dương.

Nàng Tô Phụ này không phải là người vợ trong truyện Hòn Vọng Phu, thủy chung đứng chờ chồng mà hóa đá. Đó là bà vợ tệ bạc của Tô Tần vào thời Chiến Quốc. Ông đem thuyết Hợp Tung đi du thuyết khắp các nước chư hầu nhà Chu, Sau mười lần bị vua Tần từ chối, xài hết vàng bạc, ông lê lết trở về quê nhà, áo quần rách rưới, tiều tụy và bi gia đình làm ngơ; ngay cả vợ ông không thèm tiếp đón. Bà Tô thản nhiên ngồi dệt vải coi như không biết tới. Ông bùi ngủi cất bước ra đi. Sau đó, ông được trọng dụng và được phong là Tể Tướng của sáu nước (Yên, Triệu, Hàn, Ngụy, Tề, và Sở). Trên đường đi qua nước Sở, ông ghé qua Lạc Dương là quê cũ, cả làng mang cờ quạt ra đón; người vợ quì lạy xin tha. Tô Tần ngửa mặt lên trời mà than rằng: “"Ôi! Khi nghèo khốn thì cha mẹ và cả vợ mình không nhận; khi giàu sang thì họ hàng sợ sệt. Người sinh ở đời, thế lực, chức vị và tiền của có thể coi thường được đâu!"

Sau khi miền Nam mất và trong hai thập niên kế tiếp, hàng vạn người chồng trở về từ các trại cải tạo . Gần như tất cả các bà vợ đã chờ đợi chồng sau 5, 10 năm hay lâu hơn trong hoàn cảnh vô cùng nghiệt ngã; họ chịu đựng, đứng vững và kiên trinh. Không biết ở các nước khác sẽ có được bao nhiêu phần trăm những phụ nữ cao quí vững lòng chờ chồng trong hoàn cảnh như thế. Giờ này, vài chục năm sau, có một số các ông nhìn thấy vợ mình già đi, thô mịch thì sinh tật đèo bòng, đi Việt Nam kiến vợ trẻ. Các ông sao không nhớ rằng ngày xưa, các bà vợ cũng xinh tươi, mũm mĩm; họ đã dâng hiến cả thời thanh xuân cho chồng.''

Bỉ sắc tư phong 彼嗇斯豐

Cũng trong vài câu đầu của Truyện Kiều của Nguyễn Du, chúng ta gặp ngay thành ngữ “Bỉ sắc tư phong.” Bỉ (彼) là cái kia, cái đó; Tư (斯) là cái này. Sắc (嗇) là keo kiệt, thiếu thốn; Phong (豐) là phong phú, dồi dào.

Như vậy, thành ngữ này có nghĩa: Nếu mặt này thiếu kém, thì mặt kia sẽ dồi dào. Trong cuộc sống, nếu được điều này, sẽ mất điều nọ. Đó là một thứ luật bù trừ, sự cân bằng; không thể đòi thỏa mãn cùng lúc mọi thứ.

Qua Truyện Kiều, cụ Nguyễn Du muốn gửi một thông điệp rằng tài ba và cuộc sống con người không thể toàn vẹn cùng nhau. Đó là câu “Chữ tài liền với chữ tai một vần.” Ngày trước, các thầy dạy Quốc Văn thì giải nghĩa đó là thuyết “Tài Mệnh Tương Đố” của cụ. Nhưng đúng ra thì cụ đã mượn ý từ câu thơ “Tài Mệnh lưỡng tương phương” 才命兩相妨 (tài và mệnh chỉ làm hại nhau) của Lý Thương Ẩn đời Đường bên Trung Hoa. “Đố” 妒 là ghen ghét, đố kị; còn “phương” 妨 là hại, là ngăn trở, (ví dụ: Vấn đề di dân bừa bãi gây phương hại đến nhiều lãnh vực trong xã hội). Vậy “tương đố” hay “tương phương” thì cũng như nhau.

Chúng tôi xin ghi lại toàn văn bài thơ Hữu Cảm 有感 của Lý Thương Ân như sau:

Trung lộ nhân tuần ngã sở trường 中路因循我所长
Cổ lai tài mệnh lưỡng tương phương 古来才命两相妨
Khuyến quân mạc cưỡng an xà túc 劝君莫强安蛇足
Nhất trản phương lao bất đắc thường 一盏芳醪不得尝

Dịch nghĩa:

Ta vốn theo sở trường của mình thong dong đi trên đường giữa.
Xưa nay tài và mệnh luôn hại nhau.
Khuyên anh không nên miễn cưỡng vẽ rắn thêm chân.
Nếu không thì một chén rượu ngon cũng không nếm được.

Trong Kinh Cựu Ước của Thiên Chúa Giáo cũng có câu: “Vì Ngài gây ra sự đau đớn, nhưng Ngài hàn gắn lại; Ngài gây ra vết thương, nhưng tay Ngài lại chữa lành.” (For He maketh sore, and bindeth up; He woundeth, and his hands make whole.” Job 5:18, ấn bản King James).

Phân biệt Vô và Phi

Tuần qua, có một thân hữu gửi thư nhờ giải thích về hai chữ Vô, Phi, Bất, và Thất vì thấy chúng như cùng một nghĩa.

Hai chữ Vô và Phi trong Hán tự đều có nghĩa là không (trái với có). Tuy thế, cách dùng có khác nhau, dù trong thực tế, người ta vẫn hiểu cách nhầm lẫn hai chữ này.

* Vô 無 (12 nét) còn đọc là ‘mô.” Nghĩa là không, trái nghĩa với “có.”

Ví dụ: Vô minh 無明 chữ nhà Phật, nghĩa là ngu si không có trí tuệ. Vô loại, vô gia đình, vô lương, vô lí, vô luân...

* Phi 非 (8 nét), cùng nghĩa với “vô” 無 ở trên; nhưng nó còn có nghĩa “trái ngược, không đúng với cái nghĩa đã có, đã được qui định.”

Ngoài ra, Phi cũng còn có những nghĩa khác: (1) Lầm lỗi. Như văn quá sức phi 文過飾非 (Có lỗi rành rành lại còn kiếm lý bôi xóa che lấp). (2) Chê, hủy báng. Như phi thánh vu pháp 非聖誣法 (chê thánh, vu miệt chánh pháp).

Để hiểu đúng về sự khác nhau giữa hai chữ Vô và Phi, xin đơn cử vài ví dụ:

1.- Người trong gia đình trực hệ ăn nằm với nhau. Ở các nước văn minh, nhất là Á Đông coi đó là hành vi “phi luân 非倫.” Vì xã hội đã có sẵn một nền luân lý ấn định rõ các mối quan hệ trong gia đình, việc nào được làm, việc nào bị cấm kị; mọi người đều được dạy thế, làm trái lại là “phi luân, phi đạo đức.” Nhưng nếu hành vi đó xảy ra ở Phi Châu hay các bộ lạc trên đảo Thái Bình Dương, thì phải coi là “vô luân 無倫” chứ không phải “phi luân 非倫.” Vì đối với các dân tộc còn sống man khai, không có nền đạo lí, quan niệm rõ ràng về các mối quan hệ, họ coi như việc giao hoan trong vòng gia đình là bình thường không có gì sai trái cả.

2.- Phi lý 非理 khác Vô lý 無理 ; Phi nghĩa 非義 khác vô nghĩa 無義. Phi lý phi nghĩa là những điều ngược lại những lý luận, ý nghĩa thông thường. Vô lý, vô nghĩa nói lên điều chưa hề có.

3.- Những tổ chức chúng ta thường nghe là “phi chính phủ” (NGO, Non-government organizations), gọi là phi, vì chúng không nằm trong phạm vi thẩm quyền của các chính phủ. Nhưng tình trạng “vô chính phủ” (anarchy) là khi trong xã hội, cộng đồng hỗn loạn, những đám người hành động không theo luật lệ, mạnh ai nấy làm, không ai kiểm soát được.

Chữ Phi 非 trong Hán Tự còn viết và đọc nhiều cách khác nhau: 不 bất, phầu, phủ; và cũng có nghĩa tương tự là Chẳng.

Ví dụ: bất khả (không thể), bất nhiên (chẳng thế), bất tử, bất đắc dĩ, bất đắc kì tử, bất phân thắng bại, bất lợi, bất nhân, bất nghĩa, bất minh, bất chính, vân vân.

Ngoài ra còn chữ Thất 失 (5n) có nghĩa là mất đi.

Ví dụ: Thất thần, thất sắc, thất thật (thiệt), thất đức, thất lộc (qua đời, cũng gọi là bất lộc), thất sách, thất nhân tâm, vân vân.

Đỗ Văn Phúc

Thứ Hai, 16 tháng 11, 2026

Mềm Giấc Thu Say - Thơ:Thảo Nhân Thi - Phổ Nhạc: Ngô Thanh Nam - Tiếng Hát: Phạm Cao Tùng

Sáng Tác:Thảo Nhân Thi & Ngô Thanh Nam
Tiếng Hát: Phạm Cao Tùng


Mùa Thu Lại Về(2006)



Thu về… thấy mình ớn lạnh
Vạn vật oằn mình, gánh chịu đổi thay.
Nắng vàng phe phẩy hây hây,
Như lời ru khẻ, cỏ cây u-buồn

Lá xanh đã biến thành vàng,
Hoa tàn bướm lạc, ng​ỡ ngàn​g l​ãng xa.
Lá rơi xào xạc sau nhà,
Niềm xưa, ý cũ, xót xa tháng ngày.

Lá vàng rơi rớt dẫy đầy,
Phố phường giá lạnh, tiếng giày lặng thinh.
Đếm từng chiếc lá sân mình,
Cõi đời trần thế, mênh mông cõi buồn.

Cõi trần thử thách khó khăn,
Xin Cha sưởi ấm cho lòng lâng lâng!
Mưa thu tê buốt não lòng,
Cho đời có sức, chịu mùa tuyết đông.

Trải bao bảo tuyết, gío giông
Đời người gió thoảng, hoa tàn, phấn rơi!
Đã là thân phận người đời,
Xin Cha thương xót…làn hơi nắng chiều

Tô Đình Đài


 

                         

 

Giữa Hai Mặt Đời



Bây giờ em đã ngủ chưa?
Khi bên anh ngày mới bắt đầu
Giấc ngủ em mơ, là ngày anh có thật
Chạy hết vòng đời mà chẳng gặp nhau...

Đã bao lần ta xếp lại nỗi đau
Vào thăm thẳm kiếp này những nếp
Đuôi mắt leo nheo tình đời quá hẹp
Cá chậu chim lồng biết thuở nào ra?

Em ở đầu sông hay bên biển rộng
Con nước buồn và biển mặn ngàn năm
Anh ở cuối sông nơi bờ biển cạn
Giọt nước mắt nào cũng mặn trầm luân…

Em hãy ngủ say, đừng chút phân vân
Dẫu năm tháng có hao mòn nhan sắc
Vì mỗi nụ hôn là nhắm nghiền đôi mắt
Ta mãi một đời đâu cứ nhìn nhau!

Giữa anh và em muôn vạn chiều sâu
Đôi mắt người đời chỉ như miệng giếng
Cứ ngỡ tình yêu là soi mặt kiếng
Nhìn thấy bóng đời mà ngỡ tình sâu!

Giữa anh và em là ngày nối đêm thâu
Là giấc mơ luôn bắt đầu ngày có thật...

Nguyễn Vĩnh Long

Thu Tàn Tôi Vẫn Yêu Thu

 

Rừng cây trút hết lá vàng,
Hắt hiu gió thổi... cho tàn tạ Thu!
Mây trời ảm đạm âm u,
Núi rừng ẩn khuất, mịt mù khói sương.

Cô đơn trải xuống mặt đường,
U buồn giăng mắc tơ vương khắp trời!
Tình Thu theo nước buông trôi.
Thu đi lặng lẽ, cho người bâng khuâng…

Tường vi nhỏ giọt lệ hồng,
Cúc vàng rũ rượi ôm lòng xót xa!
Đó đây đã thấy tuyết hoa,
Lạnh lùng, thời tiết lướt qua đông rồi!

Thì thôi từ giã… Thu ơi!
Bao người sầu muộn khung trời biệt ly.
Riêng tôi ôm mối tình si,
Yêu Thu… yêu cả những gì tang thương!

Trần Quốc Bảo
Richmond, Virginia

Sóng Nước Xô Trôi Hết Anh Hùng


Tôi đọc truyện Tam Quốc của La Quán Trung từ hồi tiểu học. Cũng theo trào lưu… tiểu thuyết, tôi chẳng ưa gì Tào Tháo.
Tôi còn nhớ trong bản dịch Tử Vi Lang tôi đọc hồi nhỏ, có một tình tiết về Thái Diệm làm tôi ngần ngại khi gọi Tào Tháo là gian hùng.

Thái Diệm là con gái của danh sĩ Thái Ung. Thời loạn lạc, nàng bị quân phương Bắc bắt về đất Phiên, phải lấy người xứ ấy, sanh được hai con. Nàng nhớ quê, làm ra 18 khúc kèn rợ Hồ, truyền về Trung Nguyên. Tào Tháo vốn chơi thân với Thái Ung, cha của Thái Diệm, nghe được những bản nhạc này, thấy động lòng, bèn cho người đem ngàn vàng chuộc Thái Diệm về Hán. Rồi gả cho Đổng Kỳ, một viên quan, làm chính thê.

Lúc Tào Tháo đang trên đường đánh Lưu Bị ở Hán Trung, chợt nhớ bạn cũ (khi đó đã mất), ông ghé qua nhà Thái Diệm. Tào Tháo nhìn thấy vách nhà có treo một tấm bìa, ghi bài văn bia có tám chữ do cha nàng viết, không hiểu nghĩa, rồi cùng Dương Tu giải được câu đố chữ ấy.

Tam Quốc chí diễn nghĩa của La Quán Trung đã nói về ứng xử của Tào Tháo với Thái Diệm như thế. Đây chính là điều làm tôi dai dẳng thắc mắc về con người thật của Tào Tháo. Nay rảnh rỗi, tôi đọc lại để tìm hiểu một phần sự thật.

Tam Quốc chí của La Quán Trung chỉ là tiểu thuyết lịch sử, hư cấu quá nhiều. Tôi lục tìm trong bộ Tam Quốc chí của Trần Thọ (được xem là chính sử). Tuy nhiên, bộ sách này chỉ ghi chép về các sự kiện lịch sử, nhân vật quân sự, chính trị nổi bật thuộc ba nhà Ngụy, Thục, Ngô. Có nhắc đến Thái Ung, nhưng với Thái Diệm thì không.

Đành tìm trên mạng, thì câu chuyện về Thái Diệm có nhắc đến trong bộ sử Hậu Hán thư, phần Liệt Nữ truyện do Phạm Diệp biên soạn. Tôi lại nhờ bạn Google tìm nguyên văn tiếng Hán, và dịch luôn giùm sang tiếng Việt. hậu Hán thư viết như sau:

Trích: “Tào Tháo vốn dĩ giao hảo tốt với Thái Ung, đau lòng vì bạn không có người nối dõi, bèn sai sứ giả đem vàng ngọc sang chuộc bà về…” (hết trích)

Ngoài ra, Hậu Hán thư còn đề cập đến hai chuyện nữa liên quan đến cách Tào Tháo ứng xử với nàng Thái Diệm thế nào.

Chuyện thứ nhất, sau khi tái giá, Đổng Tự phạm pháp và phải tội chết. Hậu Hán thư viết:

Trích: “ Đổng Tự làm chức Truân điền Đô úy, phạm pháp đáng tội chết, Văn Cơ bèn đến chỗ Tào Tháo để cầu xin. Lúc ấy, các quan công khanh, danh sĩ và sứ giả phương xa đang ngồi đầy cả nhà. Tào Tháo nói với quan khách rằng: “Con gái của Thái Bác Giai (tức Thái Ung) đang ở bên ngoài, nay ta cho các khanh cùng gặp.”

Đến khi Văn Cơ bước vào, tóc tai rũ rượi, đi chân đất, dập đầu tạ tội. Lời lẽ của bà vô cùng rõ ràng, sắc sảo, ý tứ lại hết sức đau thương, ai oán, khiến mọi người có mặt đều phải thay đổi sắc mặt. Tào Tháo nói: “Ta quả thực rất thương xót cho nàng, nhưng văn thư kết tội đã gửi đi rồi, biết làm thế nào?”

Văn Cơ đáp: “Minh công có vạn thớt ngựa chiến trong chuồng, dũng sĩ nhiều như rừng, sá gì một thớt ngựa chân nhanh mà không chịu cứu lấy một mạng người đang kề bờ vực cái chết!” Tào Tháo cảm động trước lời nói ấy, liền sai người thúc ngựa đuổi theo thu hồi văn thư và tha tội cho Đổng Tự” (hết trích)

Chuyện thứ hai, ngay sau khi tha tội cho Đổng Tự, Tào Tháo đã có cuộc trò chuyện với Thái Diệm về di sản của cha bà:

Trích: “Tào Tháo nhân đó hỏi rằng: “Nghe nói nhà phu nhân trước đây có rất nhiều sách cổ, nàng còn có thể ghi nhớ được không?” Văn Cơ đáp: “Trước đây người cha quá cố để lại cho thiếp hơn bốn nghìn quyển sách, nhưng qua thời kỳ lưu lạc loạn lạc, chẳng còn giữ được quyển nào. Nay những gì thiếp còn thuộc lòng và nhớ được, chỉ vừa vặn hơn bốn trăm bài mà thôi.

Tào Tháo bảo: “Nay ta sẽ cấp cho nàng mười người thị sử để chép lại theo lời nàng đọc.” Văn Cơ từ chối: “Thiếp nghe nói nam nữ có khác biệt, theo lễ không thể trực tiếp truyền thụ. Xin hãy cấp cho thiếp giấy mực, thiếp xin viết bằng cả chữ chân lẫn chữ thảo theo lệnh. Sau đó, bà tự tay viết lại rồi gửi lên, bài vở không hề có một lỗi sai sót nào” (hết trích)

Như vậy, sự việc Tào Tháo đối xử chu đáo và cứu Thái Diệm là có thật trong lịch sử, và được ghi nhận trong bộ sử Hậu Hán Thư của Phạm Diệp. Tào Tháo nể tình bạn cũ cứu giúp Thái Diệm, lại trọng dụng tài năng của Thái Diệm để cứu vãn sách cổ thất lạc trong chiến tranh.

Việc Tào Tháo giết người nhà Lã Bá Sa cũng có nhiều dị bản trong sử liệu, và câu chuyện trong Tam Quốc diễn nghĩa khác khá xa những ghi chép được các sử gia đời sau dẫn lại

Một người như Tào Tháo, so với Lưu Bị và Tôn Quyền thì thế nào?

Bia miệng ngàn đời cho rằng Tào Tháo là kẻ gian hùng. Đó là nhìn qua tiểu thuyết hư cấu của La Quán Trung. Có khác gì bao chuyện thời nay, tôn vinh thần tượng, miệt thị đối phương. Nghĩ cho cùng, người đời nhiều khi đánh giá một nhân vật lịch sử chỉ qua những câu chuyện tuyên truyền về người đó.

Nhâm nhi ly rượu, luận cổ suy kim, mỉm cười với những chiêu trò “lật sử” thời thế. Tôi chợt nhớ bài thơ Lâm Giang Tiên của Dương Thận (bản dịch Lê Thanh Dũng):

“Trường giang cuồn cuộn chảy về đông
Sóng nước xô trôi hết anh hùng
Phải trái được thua đều xoá sạch
Non xanh vẫn còn đó
Hoàng hôn đỏ bao lần…”

Vũ Thế Thành
(BS Nguyễn Cầm và Ds TP Sưu Tầm) 
------ꭥ☼ꭥ------

Góp ý của Nguyễn Thượng Vũ:

Email BS Nguyễn Cầm: Sóng nước xô trôi hết anh hùng

Đây là 1 bài viết vô cùng giá trị, vô cùng hàn lâm mà BS Cầm và DS TP Nguyên đã kiếm ra và chuyển lại bài viết của tác giả Vũ Thế Thành khảo cứu và viết ra.

Trọng tâm của bài viết là Tào Tháo có khí tiết, có nhân phẩm hay không?

Sử sách nhân gian của Trung Hoa trong nhiều thế hệ và thế kỷ đã dùng con người Tào Tháo là điển hình cho sư xảo quyệt, của kẻ gian hùng của lịch sử Trung Hoa.

Tuy nhiên, sự thât không phải như vậy.
Nếu đặt sự cấu kết của tác phẩm Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa thì cuốn / bộ / sách này là kết quả của trên 1400 năm thay đổi của dân tình và văn hóa Trung Hoa bắt đầu có từ thời nhà Tây Tấn của Tư Mã Ý và con cháu cho tới ngày nay.

Trần Thọ là Sử Gia bắt đầu viết bộ sử Tam Quốc từ cuối thế III.
Bộ sách của ông là 1 bộ sử thuần túy ( chứ khổng phải tiểu thuyết "diển nghĩa" sau này).

Trong sách lịch sử của Trần Thọ thì không hề có các việc như Kết Nghĩa Anh em tại Vườn Đào, không hề có việc Khổng Kinh lên đàn cầu gió Dông gây ra chiến thắng Xích Bích, không có "Không Thành Kế" khi Khổng Mình mở rông thành, ngồi đánh đàn làm Tư Mã Ý sợ hãi phải đem mấy chục vạm hùng binh bỏ chạy.

Tất cả chỉ là bịa đặt hư cấu của các nhà văn thời sau
Các sử gia Nga Sô Viết như Sukhov, Mosheiko và nhất là các sử gia Nhật Bản như Yoshikawa Eiji và Myazaki Ichisada là hai học giả hàng đầu của Nhật Bản về vấn đề này đã cho chúng ta những nhận xét hết sứ thực tế về Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa .

Cuốn sách Sangokushi/ Tam Quốc Chí / của Yoshikawa Eiji hiện giờ còn bán rất nhiều tại bên Nhật.
Có rất nhiều Games/softwares/ viết, soạn theo Sangokushi .

Các sử gia Nhật Bản coi Tào Tháo là nhà Chính Trị lớn nhất cuối đời Hán, người có năng lực thức tế mạnh nhất thời Tam Quốc,
Và cũng có nhiều khía cạnh nhân đạo mà về sau này, La Quán Trung không nhắc tới.

Thái độ của Sử Gia Nhật Bản khác hẳn thái độ bênh Lưu Bị và Gia Cát Lượng của La Quan Trung.

Xin vô cùng cảm tạ BS Cầm và DS TP Nguyên đã chuyển lại 1 bài viết vô cùng chính xác và vô cùng hàn lâm.
Xin ngưng nơi đây vì đề tài Tam Quốc Chí là 1 đề tài vô cùng phong phú, bàn chuyện suốt ngày cũng không hết.

Rất thân mến
Nguyen Thuong Vu
------ꭥ☼ꭥ------

Góp Ý của Hoàng Yến:

Thưa anh Thượng Vũ và các anh chị,

Cảm ơn anh Vũ đã chuyển và đưa ra quan điểm về một bài viết vô cùng giá trị của Vũ Thế Thành do Bs Cầm và Ds TP Nguyễn tìm kiếm.

Như anh Vũ đã nhận định, đây là một bài viết rất "hàn lâm", "chính xác" và có cái nhìn rất thực tế về Tam Quốc Chí Diễn Nghĩa. Lời bình của anh Vũ về việc Tào Tháo là nhà chính trị lớn nhất cuối đời Hán, có năng lực thực tế mạnh mẽ nhưng lại bị sử sách nhân gian biến thành hình ảnh của sự xảo quyệt quả thực rất sâu sắc. Chi tiết về cách ứng xử nhân đạo của Tào Tháo với nàng Thái Diệm mà anh nhắc đến thật khác với cái nhìn hư cấu của La Quán Trung.

Thời trước Hoàng Yến chỉ mới nghe tên dịch giả Tử Vi Lang, hôm nay mới đọc được bản dịch của ông cho bài từ "Lâm Giang Tiên" của Dương Thận nhà Minh:

Cuồn cuộn sông dài tuôn biển đông,
Sóng xô cát dập anh hùng,
Tàn mơ thành bại cũng là không,
Non xanh trơ vẫn đó,
Lần lữa bóng chiều hồng.

Đôi bạn ngư tiều phơ tóc bạc,
Gặp nhau gió núi trăng sông,
Mở vò rượu đục chuyện thêm nồng,
Ngàn xưa nay kể lại,
Vang mấy tiếng cười ngông.

Câu kết "Vang mấy tiếng cười ngông" này có lẽ chính là tinh thần "mỉm cười với những chiêu trò lật sử thời thế". Đúng như anh Vũ nói, đề tài Tam Quốc là vô cùng phong phú, bàn chuyện suốt ngày cũng không hết.

------ꭥ☼ꭥ------
Góp Ý của Nguyễn Thanh Bình:

Cám ơn Cô Hoàng Yến. 

Truyện của La Quán Trung đọc rất vui, nhưng dĩ nhiên có nhiều thiên vị: đề cao Khổng Minh, Quan Công một cách quá đáng, chê Tào Tháo là gian hùng, độc ác như giết cả nhà Lý Tả Xa, giết Dương Tu .
Lưu Bị được khen, nhưng gian hùng không kém Tào Tháo. Bài từ của Dương Thận là một kiệt tác. Trong một phim bộ, có bài hát rất hay, mà lời của bài hát là bài từ của Dương Thận.

Bình.
------ꭥ☼ꭥ------
Góp ý của Hoàng Yến:

Cùng các anh chị với anh Bình,

Hoàng Yến đọc ý kiến của anh Bình với anh Vũ giúp hiểu biết thêm. Từ trước đến giờ, mọi người thường được kể lại mấy câu nói nổi tiếng của Tào Tháo như "Thà ta phụ người trong thiên hạ, chứ không để người trong thiên hạ phụ ta" hay câu "thà giết nhầm còn hơn bỏ sót".

Nhưng đọc phân tích của hai anh mới thấy tác phẩm cũ thiên vị thật: cứ thần thánh hóa Khổng Minh với Quan Công, trong khi gán cho Tào Tháo hai chữ gian hùng, độc ác. Kỳ thực, Lưu Bị dù được ca tụng là nhân đức nhưng ẩn chứa mưu lược và sự gian hùng chẳng kém gì Tào Tháo.

Anh Bình có nhắc đến bài từ "Lâm Giang Tiên" kiệt tác của Dương Thận sau này được dùng làm khúc hát mở màn cho bộ phim truyền hình Tam Quốc Diễn Nghĩa (1994), Hoàng Yến nghe không hiểu gì, chỉ cảm nhận giọng ca của Dương Hồng Cơ trầm hùng trên nền các cảnh chiến trận bi tráng:

Tam Quốc Diễn Nghĩa – Khai Mạc Khúc (1994)

Gửi lại "Lâm Giang Tiên (临江仙)" nguyên tác với bản dịch:

Nguyên tác chữ Hán:

滚滚长江东逝水,
浪花淘尽英雄。
是非成败转头空。
青山依旧在,
几度夕阳红。

Phiên âm Hán - Việt:

Cổn cổn Trường Giang đông thệ thủy,
Lãng hoa đào tận anh hùng.
Thị phi thành bại chuyển đầu không.
Thanh sơn y cựu tại,
Kỷ độ tịch dương hồng.

Bản dịch tiếng Việt:

Trường Giang cuồn cuộn chảy về đông,
Sóng xô cuốn hết mấy anh hùng.
Được thua, phải trái, thoắt thành không.
Non xanh nguyên vẻ cũ,
Mấy độ bóng chiều hồng.

Hoàng Yến