Lồng Đèn Tuổi Thơ

Có những kỷ niệm tưởng đã ngủ yên theo năm tháng, nhưng chỉ cần một ánh trăng, một tiếng trống lân hay một câu hát cũ bất chợt vang lên, cả một trời tuổi thơ lại hiện về nguyên vẹn.

Với tôi, Tết Trung Thu không chỉ là ngày hội của trẻ thơ, của những chiếc lồng đèn lung linh dưới ánh trăng rằm, mà còn là một ngày rất riêng, ngày tôi chào đời. Vì thế, mỗi mùa trăng tháng Tám trở về cũng giống như một dấu mốc đưa tôi ngược dòng thời gian, trở lại với căn nhà xưa, có Bố, Mẹ, bạn bè, những con đường quen thuộc và những tháng ngày hồn nhiên tưởng như sẽ chẳng bao giờ mất đi.

Nhưng cuộc đời cũng như vầng trăng: có lúc tròn, có lúc khuyết. Những mùa Trung thu rực rỡ của tuổi thơ rồi cũng đổi thay theo vận nước và hoàn cảnh gia đình. Từ chiếc lồng đèn đẹp được cha mẹ mua cho đến chiếc đèn ngôi sao tự tay chẻ tre, dán giấy; từ những đêm vô tư chạy theo tiếng trống lân đến những tháng ngày sống trong lo âu; rồi cuối cùng là một chuyến ra đi bỏ lại quê hương phía sau, mỗi mùa Trung thu đã trở thành một dấu chấm trên con đường đời tôi.

Nhiều năm sau, giữa một đêm Trung thu nơi xứ người, tôi lại nhìn thấy vầng trăng tròn năm cũ. Trăng vẫn thế, nhưng người đã ở một phương trời khác. Và tôi chợt hiểu rằng có những con đường chúng ta có thể tìm về, có những nơi chốn chúng ta có thể trở lại, nhưng tuổi thơ thì chỉ còn một lối về duy nhất — KÝ ỨC.

Bài viết này là câu chuyện về những mùa trăng như thế. Một chút tuổi thơ, một chút quê hương, một chút ly hương và rất nhiều nỗi nhớ, được giữ lại qua hình ảnh của một chiếc lồng đèn năm nào.

Lồng Đèn Tuổi Thơ

Khi nói về Tết Trung Thu, con nít thường nghĩ ngay đến những chiếc đèn lồng đủ màu sắc, còn người lớn thì nghĩ đến những chiếc bánh nướng, bánh dẻo thơm ngon bên tách trà nóng. Riêng với tôi, Tết Trung Thu còn mang một ý nghĩa đặc biệt hơn, bởi ngày ấy cũng là ngày sinh nhật của tôi. Có lẽ vì vậy mà từ thuở nhỏ, tôi vẫn thường nghĩ rằng đêm rằm tháng Tám có một điều gì đó thật đặc biệt dành riêng cho mình. Ngày tôi chào đời.

Ước mơ của tôi trong ngày sinh nhật thật đơn sơ. Tôi chỉ mong có được một chiếc lồng đèn mới, chờ cho trời vừa chập choạng tối là thắp ngọn nến nhỏ bên trong, rồi cùng đám bạn tung tăng đi khắp xóm. Đứa nào cũng nâng niu chiếc đèn của mình như một món quà quý giá. Đèn ông sao, đèn cá chép, đèn giấy kiếng xanh đỏ nối đuôi nhau lung linh trong bóng tối. Vừa đi, chúng tôi vừa nghêu ngao hát bài ca Trung Thu quen thuộc mà tất cả những trẻ thơ nào cũng biết: “Tết Trung Thu em đốt đèn đi chơi, em đốt đèn đi khắp phố phường…”, một giai điệu đã theo tôi suốt những năm tháng tuổi thơ và cho đến tận hôm nay, mỗi lần nghe lại vẫn khiến lòng tôi bồi hồi nhớ về những mùa trăng cũ.

Ngày còn bé, tôi đâu để ý nhiều đến chuyện sinh nhật. Thuở ấy, sinh nhật không nhất thiết phải có bánh kem, không có những ngọn nến cắm theo số tuổi, cũng chẳng có những món quà được gói bằng giấy màu thật đẹp. Tôi cũng chẳng thấy mình thiếu gì. Bởi ngày sinh nhật của tôi đã có cả một vầng trăng tròn trên trời, có những chiếc lồng đèn sáng lung linh ngoài ngõ, có tiếng trẻ con gọi nhau, có tiếng hát rước đèn vang lên trong xóm và có tiếng trống múa lân tùng… tùng… cắc… tùng… từ đâu vọng lại.

Bây giờ nghĩ lại mới thấy những mong ước ngày ấy sao mà nhỏ bé, vậy mà niềm vui lại thật lớn. Chỉ cần một ngọn nến cháy sáng trong chiếc đèn giấy, một miếng bánh được chia cùng anh chị em, một đêm chạy sau lưng con lân đến mỏi chân cũng đủ để làm nên một ngày sinh nhật thật trọn vẹn. Có lẽ vì thế mà trong ký ức của tôi, sinh nhật và Tết Trung thu chưa bao giờ là hai ngày riêng biệt. Chúng hòa vào nhau thành một miền kỷ niệm: có ánh trăng, có đèn lồng, có tiếng trống lân, có những câu hát của trẻ thơ và có bóng dáng những người thân yêu của một thời đã xa.

Rồi một ngày, những biến động của lịch sử đã làm cán cân cuộc sống nghiêng sang một phía khác. Những mùa Trung thu vui vẻ của tuổi thơ tôi cũng từ đó mà dần thay đổi. Cuộc sống gia đình ngày càng khó khăn. Những điều trước kia tưởng thật bình thường bỗng trở nên xa xỉ. Những chiếc lồng đèn cá chép, đèn con rồng, đèn bươm bướm hay những chiếc đèn giấy kiếng xanh đỏ mà tôi từng háo hức chờ đợi mỗi độ tháng Tám về, giờ đây không còn nằm trong khả năng của cha mẹ tôi nữa. Tôi bắt đầu hiểu rằng có những lúc trong cuộc đời, người ta phải tập quên đi những điều mình từng rất mong đợi.

Trung thu vẫn đến. Trăng tháng Tám vẫn tròn. Nhưng căn nhà của chúng tôi không còn giống như những mùa Trung thu năm trước. Thay cho những chiếc lồng đèn xinh xắn mua ngoài phố, chúng tôi tự đi kiếm tre, mua giấy rồi ngồi cắt, dán để làm những chiếc đèn cho mình. Đơn giản nhất là chiếc đèn hình ngôi sao thật lớn. Mấy thanh tre được chẻ nhỏ, buộc lại thành khung, bên ngoài dán giấy. Nó không có những màu sắc lung linh của chiếc đèn cá chép ngày xưa, cũng chẳng có những hình thù ngộ nghĩnh khiến một đứa trẻ phải đứng nhìn say mê trước cửa tiệm.

Nhưng đó là chiếc đèn mà chúng tôi có thể có trong những ngày gia đình túng thiếu. Tôi biết chắc Bố Mẹ còn buồn hơn chúng tôi rất nhiều. Bởi cha mẹ nào chẳng muốn cho con mình một chiếc lồng đèn đẹp trong đêm Trung thu? Nhưng khi từng bữa ăn, từng món chi tiêu trong gia đình đều phải tính toán, thì một chiếc lồng đèn dù nhỏ bé đến đâu cũng có thể trở thành một món xa xỉ. Và có lẽ chính từ những mùa Trung thu ấy, tôi bắt đầu lớn lên mà không hay. Tôi không còn đứng trước những chiếc lồng đèn ngoài phố để ao ước. Không còn nhắc cha mẹ mua cho mình chiếc đèn này hay chiếc đèn kia. Tôi biết trong túi của cha mẹ không còn dư tiền để mua những niềm vui như thế. Có những điều một đứa trẻ chẳng cần ai giải thích mà vẫn hiểu. Chỉ là nó hiểu bằng một nỗi buồn rất riêng của tuổi thơ.

Bài hát năm nào vẫn còn đó: “Tết Trung thu em đốt đèn đi chơi…” nhưng câu hát nghe sao đã khác. Ngoài kia, trăng vẫn sáng. Trẻ con vẫn có thể chạy chơi. Tiếng trống lân đôi khi vẫn vọng về từ một nơi nào đó. Nhưng trong lòng tôi, Trung thu không còn nguyên vẹn như những năm tháng trước. Và cũng từ những ngày ấy, tôi dần nhận ra rằng Trung thu không còn là ngày đặc biệt dành riêng cho mình nữa. Tôi gần như quên rằng đó cũng là ngày sinh nhật. Không còn mong muốn một món quà; không còn chờ một chiếc bánh; không còn háo hức đợi trời tối để thắp chiếc lồng đèn rồi chạy ra đầu ngõ. Sinh nhật cứ lặng lẽ đi qua, cùng với Trung thu, năm này sang năm khác.

Vầng trăng rằm tháng Tám vẫn tròn như thuở nào, nhưng tuổi thơ của tôi đã bước sang một khúc quanh khác. Sau này, khi đã đi qua nhiều năm tháng, tôi mới hiểu: có những biến cố lịch sử được ghi lại bằng ngày tháng và những trang sách, nhưng cũng có một thứ lịch sử khác được ghi trong ký ức của mỗi gia đình. Với tôi, ký ức ấy đôi khi chỉ đơn giản là sự khác biệt giữa một chiếc lồng đèn cá chép được cha mẹ mua cho ngày trước và một chiếc đèn ngôi sao bằng tre, bằng giấy mà chúng tôi phải tự tay làm trong những năm sau. Hai chiếc đèn. Hai mùa Trung thu. Và ở giữa chúng là cả một khoảng đời đã đổi thay.

Để rồi những năm sau đó, tôi không còn những đêm Trung thu vô tư cầm lồng đèn chạy chơi cùng bạn bè trong xóm. Những tiếng cười, tiếng gọi nhau í ới mỗi khi trăng vừa lên cũng dần thưa vắng. Cả những câu hát Trung thu quen thuộc ngày nào, như “Bóng trăng trắng ngà, có cây đa to…”, cũng dường như lùi xa theo một thời tuổi thơ. Không phải Trung Thu không còn đến; trăng vẫn lên vào mỗi đêm rằm tháng Tám, nhưng lòng người đã khác.

Cuộc sống chung quanh tôi lúc ấy phủ lên một nỗi bất an mà khi còn quá nhỏ, tôi chưa thể gọi tên. Chúng tôi bắt đầu biết dè dặt trong lời ăn tiếng nói, biết có những chuyện trong gia đình không nên kể với người ngoài. Ngay cả với bạn bè, những người trước kia từng cùng nhau chạy khắp xóm rước đèn, đôi lúc chúng tôi cũng không còn dám vô tư như trước. Tôi sống với nỗi lo rằng một lời nói vô tình của mình, hay một câu chuyện nào đó về gia đình bị người khác kể lại với công an, cũng có thể mang đến những điều chẳng lành. Hai chữ “phản động” ngày ấy đối với tôi thật đáng sợ. Tôi chưa hiểu hết ý nghĩa của nó, chỉ biết rằng nếu hai chữ ấy gắn vào một gia đình thì cuộc sống vốn đã khó khăn lại càng thêm bất an.

Có lẽ đó là lúc tuổi thơ trong tôi thực sự chấm dứt. Không có một ngày nào báo trước. Không ai nói với tôi rằng: "Từ hôm nay, con không còn là một đứa trẻ nữa." Nhưng tôi biết mình đã khác. Một đứa trẻ đúng ra chỉ nên lo ngọn nến trong chiếc lồng đèn bị gió thổi tắt, lại bắt đầu lo một câu nói của mình có thể gây phiền lụy cho cha mẹ. Một đứa trẻ đúng ra chỉ nên chạy theo tiếng trống lân ngoài đầu ngõ, lại bắt đầu học cách nhìn trước ngó sau và giữ những điều trong nhà ở lại trong nhà. Và rồi đến một ngày, tôi ra đi. Hai chữ “ra đi” nghe thật nhẹ, nhưng chuyến đi ấy đâu chỉ là bước chân rời khỏi quê hương. Tôi ra đi là bỏ lại phía sau căn nhà đã che chở cho mình suốt những năm tháng đầu đời. Bỏ lại mái trường, con đường quen, góc phố cũ. Bỏ lại những người bạn từng cùng tôi cầm lồng đèn chạy dưới ánh trăng. Bỏ lại những mùa Trung thu có tiếng trống lân tùng… tùng… cắc… tùng… và những câu hát trẻ thơ từng vang lên trong xóm nhỏ. Và đau hơn hết, tôi bỏ lại gia đình.

Ngày bước xuống con tàu ấy, tôi không biết phía trước là gì. Không biết con tàu sẽ đưa mình đến một bến bờ tự do hay sẽ nằm lại đâu đó giữa biển khơi. Tôi chỉ biết mình phải đi; đó không phải là một chuyến du lịch. Không có hành lý được chuẩn bị chu đáo, không có tấm vé khứ hồi, cũng chẳng có một ngày trở về được ghi sẵn trong lịch. Tôi bước xuống tàu như đang giao chính mạng sống của mình cho số phận giữa Biển Đông. Phía sau là quê hương; phía trước là biển cả; ở giữa chỉ là một con tàu nhỏ mang theo những con người không biết ngày mai mình sẽ ở đâu. Có lẽ vào giây phút ấy, tôi đã chính thức bỏ lại tuổi thơ.

Chiếc lồng đèn năm nào không còn nữa; tiếng trống lân đã ở lại phía sau; bạn bè đã ở lại phía sau; mái trường đã ở lại phía sau và cả vầng trăng Trung thu của những ngày thơ ấu dường như cũng ở lại trên bầu trời quê cũ. Nhiều năm sau, mỗi khi nghe lại một giai điệu Trung thu quen thuộc, tôi vẫn có cảm giác như mình đang nghe tiếng gọi từ một nơi rất xa. Không phải vì khoảng cách xa, mà vì thời gian. Bởi quê hương có thể tìm đường trở về; con đường cũ có thể tìm lại; mái trường xưa có thể một ngày nào đó ghé thăm, nhưng tuổi thơ thì không có chuyến tàu nào đưa ta trở về.

Tôi đã ra đi như thế, mang theo rất ít hành trang, nhưng mang trong lòng cả một quê hương và có một điều khi ấy tôi chưa hề nghĩ đến: ở một nơi nào đó bên kia biển, rồi sẽ có một đêm rằm tháng Tám. Trăng vẫn sẽ tròn. Người ta vẫn gọi đó là Tết Trung Thu. Và ngày ấy vẫn sẽ là ngày sinh nhật của tôi. Chỉ có điều, từ đó về sau, mỗi lần nhìn trăng, tôi sẽ không còn chỉ nhớ mình vừa thêm một tuổi. Tôi sẽ nhớ đến một đứa trẻ năm nào từng cầm chiếc lồng đèn chạy khắp xóm; nhớ những người bạn cũ; nhớ mái nhà; nhớ gia đình; và nhớ một quê hương mà trong một chuyến đi định mệnh, tôi đã phải để lại phía sau.

Rồi tôi cũng đến được bến bờ bên kia. Sau những ngày lênh đênh giữa biển, sau những phút giây mà sự sống và cái chết đôi khi chỉ cách nhau bằng một cơn sóng, tôi đặt chân lên một vùng đất xa lạ. Tôi đã sống. Tôi đã đi đến nơi mà ngày ra đi mình chỉ dám nghĩ đến như một niềm hy vọng mong manh, nhưng phải đến mùa Trung thu đầu tiên ở xứ người, tôi mới thật sự hiểu rõ hai chữ “xa quê”.

Hôm ấy cũng là ngày sinh nhật của tôi, nhưng không có đèn lồng ngoài ngõ, không có tiếng trẻ con gọi nhau đi rước đèn, không có tiếng trống lân từ đầu phố vọng về và cũng chẳng có ai nhắc rằng hôm nay là sinh nhật tôi. Giữa cuộc sống mới với bao điều phải lo toan, ngày rằm tháng Tám đến thật âm thầm. Nếu không tình cờ nhìn lên bầu trời và thấy vầng trăng tròn, có lẽ tôi cũng đã để ngày ấy trôi qua như bao ngày bình thường khác. Tôi đứng nhìn trăng thật lâu. Lạ thay, trăng nơi xứ người cũng tròn như trăng quê nhà. Cũng một màu sáng ấy, cũng vầng trăng đã từng soi xuống con đường nhỏ nơi tôi cùng đám bạn cầm lồng đèn chạy chơi thuở bé, nhưng dưới ánh trăng này không có căn nhà của cha mẹ tôi; không có mái trường cũ; không có những khuôn mặt thân quen; không có đám bạn năm nào. Tôi chợt nhớ những mùa Trung thu của tuổi thơ đến nao lòng, nhớ chiếc đèn cá chép, đèn ông sao, những chiếc đèn giấy kiếng xanh đỏ với ngọn nến nhỏ chập chờn bên trong. Nhớ những đêm cả bọn vừa đi vừa hát những bài ca Trung thu quen thuộc. Nhớ tiếng trống lân tùng… tùng… cắc… tùng… khiến đám trẻ ở đâu cũng bỏ chạy ra đường.

Tôi nhớ cả những mùa Trung thu nghèo khó về sau, khi cha mẹ không còn khả năng mua cho chúng tôi những chiếc lồng đèn ngoài phố, anh em phải kiếm tre, mua giấy rồi tự tay làm lấy; ngày ấy tôi từng buồn vì chiếc đèn của mình không đẹp, bây giờ nghĩ lại, tôi chỉ ước được một lần trở về ngồi bên cha mẹ, tự tay chẻ vài thanh tre, dán vài tờ giấy để làm lại chiếc đèn đơn sơ ấy. Có những thứ khi còn trong tay, ta chẳng biết quý; đến khi mất đi rồi, mới hiểu đó từng là cả một gia tài.

Đêm Trung thu đầu tiên nơi xứ người, tôi không có bánh sinh nhật, cũng không có bánh Trung thu. Không có những ngọn nến để thổi, chỉ có một vầng trăng thật lớn treo trên bầu trời xa lạ. Tôi nhìn trăng và tự hỏi: "Không biết giờ này ở quê nhà, cha mẹ có đang nhìn lên cùng một vầng trăng hay không? Không biết mẹ có nhớ hôm nay là ngày sinh nhật của đứa con đang lưu lạc nơi phương xa không? Không biết cha có đứng ngoài hiên nhìn trăng rồi tự hỏi con mình giờ đang ở đâu không? Khoảng cách giữa chúng tôi lúc ấy không còn tính bằng con đường từ nhà đến trường, cũng chẳng phải tính từ đầu xóm đến cuối xóm. Mà là cả một đại dương.

Tôi bỗng nhớ đến những ngày còn nhỏ, khi sinh nhật chẳng có bánh kem hay quà cáp mà tôi vẫn thấy mình sung sướng. Bởi lúc ấy tôi có cha mẹ bên cạnh. Có anh chị em. Có bạn bè. Có một mái nhà để trở về sau khi chơi Trung thu mỏi chân. Còn đêm ấy, tôi đã có được điều mà mình đã đánh đổi rất nhiều để tìm kiếm: một cuộc đời mới. Nhưng tôi cũng hiểu rằng có những thứ đã nằm lại phía bên kia của biển. Tuổi thơ, bạn bè, mái trường, gia đình, quê hương và một phần của chính tôi.

Tôi không còn là đứa trẻ đứng chờ trời tối để được thắp chiếc lồng đèn nữa. Tôi đã trở thành một người xa xứ, bắt đầu học một ngôn ngữ mới, làm quen với những con đường mới, những khuôn mặt mới và tập xây dựng cuộc đời từ gần như hai bàn tay trắng. Nhưng có những điều không cần phải học lại. Đó là nỗi nhớ. Nỗi nhớ dường như tự biết đường tìm về. Chỉ một vầng trăng cũng đủ. Chỉ một câu hát cũ cũng đủ. Chỉ cần đâu đó vang lên vài tiếng quen thuộc của một bài ca Trung thu ngày trước, là trong khoảnh khắc tôi lại trở thành đứa trẻ năm nào, tay cầm chiếc lồng đèn, chân chạy theo bạn bè giữa con đường nhỏ quê hương.

Năm tháng sau đó, tôi đã trải qua thêm nhiều mùa Trung thu trên đất khách. Cuộc sống dần ổn định hơn. Rồi nơi có người Việt sinh sống cũng có bánh Trung Thu, có múa lân, có những chiếc lồng đèn đủ màu. Trẻ con lại được cha mẹ dẫn đi xem hội. Tiếng trống lân lại vang lên. Những bài hát Trung thu ngày cũ lại được cất lên bằng giọng của một thế hệ sinh ra và lớn lên rất xa quê hương của cha mẹ chúng. Có những lúc đứng giữa một đêm hội Trung thu đông người, tôi bỗng thấy mình vui mà cũng thấy lòng se lại. Cảnh vật dường như đã trở về. Có đèn, có bánh, có lân, có tiếng hát, có cả vầng trăng tròn. Nhưng những người của mùa Trung thu năm cũ thì không thể nào trở lại đầy đủ nữa. Và tôi hiểu ra rằng đối với một người xa quê, có những ngày lễ không chỉ để vui; đó còn là những chiếc cầu đưa người ta trở về với ký ức. Trung Thu đối với tôi chính là một chiếc cầu như thế. Mỗi năm, khi trăng tháng Tám lại tròn, tôi bước qua chiếc cầu vô hình ấy để trở về căn nhà ngày xưa, về con đường nhỏ, về với đám bạn trong xóm, về với chiếc lồng đèn có ngọn nến leo lét và về với cha mẹ của những năm tháng còn trẻ. Để rồi khi ký ức khép lại, tôi lại trở về với hiện tại và chợt nhớ: "À, hôm nay cũng là sinh nhật mình." Ngày bé, tôi tưởng rằng Trung thu đặc biệt vì đó là ngày sinh nhật của tôi. Sau một đời đi qua biết bao đổi thay, tôi mới hiểu điều ngược lại: Chính vì tôi sinh ra vào ngày Trung Thu nên mỗi lần trăng tháng Tám trở về, cuộc đời lại cho tôi một dịp để nhớ mình đã từ đâu mà đến, đã đi qua những gì và đã để lại những gì trên con đường đời. Và từ đó, tôi không còn mong sinh nhật mình có bao nhiêu ngọn nến. Tôi chỉ mong mỗi năm vẫn còn được nhìn thấy trăng. Chừng nào còn nhìn thấy vầng trăng tháng Tám, tôi vẫn còn có một con đường để trở về tuổi thơ, dù con đường ấy chỉ còn tồn tại trong ký ức.

Tạ Quang Tuấn

Trung thu 2026