Vô Đề (Tạc Dạ Tinh Thần Tạc Dạ Phong) 無題 (昨夜星辰昨夜風) - Lý Thương Ẩn (Vãn Đường

 

 

Lý Thương Ẩn 李商隱 (813-858) tự Nghĩa Sơn 義山, hiệu Ngọc khê sinh 玉谿生, người Hà Nội, Hoài Châu (nay Tầm Dương, phủ Hoài Khánh, tỉnh Hà Nam, Trung Quốc), xuất thân trong một gia đình quan lại nhỏ sa sút. Thuở thiếu thời giỏi văn thơ, được giao du với các con của tể tướng Lệnh Hồ Sở, trong đó có Lệnh Hồ Đào. Bấy giờ trong triều có hai phe đối nghịch nhau, tranh quyền đoạt lợi, một phe là Tăng Ngưu Nhu, phe kia là Lý Đức Dụ, hầu hết quan lại đều bị lôi cuốn vào cuộc tranh chấp ấy. Sở theo phe Ngưu. Năm Lý Thương ẩn mười bảy tuổi (829), Sở tiến cử làm tuần quan mạc phủ. Năm hai mươi lăm tuổi (837), ông lại được Lệnh Hồ Đào khen ngợi, nâng đỡ nên đỗ tiến sĩ năm Khai Thành thứ 2. Năm sau ông được Vương Mậu Nguyên, tiết độ sứ Hà Dương mến tài, dùng làm thư ký và gả con gái cho. Chẳng may, Vương thuộc phe Lý Đức Dụ khiến ông trở thành kẻ vong ân bội nghĩa, xảo quyệt vô hạnh trong mắt Lệnh Hồ Đào. Vương Mậu Nguyên chết, rồi Lý Đức Dụ thất thế, ông đến kinh sư nhưng không được làm gì cả. Sau nhờ Trịnh Á vận động, ông được làm chức quan sát phán quan. Trịnh Á bị biếm ra Lĩnh Biểu, ông cũng đi theo. Ba năm sau ông lại trở về, làm truyện tào tại Kinh Triệu. Ông nhiều lần đưa thư, dâng thơ cho Lệnh Hồ Đào để phân trần và xin tiến dẫn, nhưng vẫn bị lạnh nhạt. Tiết độ sứ Đông Thục là Liễu Trọng Hĩnh dùng ông làm tiết độ phán quan, kiểm hiệu Công bộ viên ngoại lang. Liễu bị bãi quan, ông cũng mất chức. Như thế là ông mắc kẹt giữa hai phái, chưa hề được đắc chí trên hoạn lộ, cứ bôn tẩu khắp nơi: Tứ Xuyên, Quảng Đông, Quảng Tây, Từ Châu nương nhờ hết người này đến người khác, long đong khốn khổ. Cuối cùng ông về đất Oanh Dương thuộc Trịnh Châu rồi bệnh chết năm 46 tuổi.

Lý Thương Ẩn

Văn Lý Thương Ẩn có phong cách khôi lệ ỷ cổ, thơ nổi tiếng ngang Ôn Đình Quân, nên người Đương Thời gọi là “Ôn - Lý”, hoặc ngang Đỗ Mục, nên được gọi là “tiểu Lý - Đỗ” (để phân biệt với “Lý - Đỗ” là Lý Bạch - Đỗ Phủ). Vương An Thạch đời Tống khen ngợi rằng người đời Đường học tập Đỗ Phủ mà đạt được mức “phiên ly” (rào dậu, xấp xỉ) của ông, thì chỉ có một mình Thương Ẩn. Dương Ức và Lư Tử Nghi mô phỏng thơ ông làm ra tập Tây Côn thù xướng nên có tên Tây Côn thể. Tác phẩm của ông có Phàn nam giáp tập (20 quyển), Ất tập (20 quyển), Ngọc khê sinh thi (3 quyển); ngoài ra còn một quyển phú và một quyển văn. Tương truyền ông có tình luyến ái với nữ đạo sĩ Tống Hoa Dương và các cung nữ Lữ Phi Loan, Khinh Phụng, nên ông làm bảy bài Vô đề mang tính diễm lệ, bí ẩn.

Thơ ca Lý Thương Ẩn có nhiều nét rất đặc sắc so với truyền thống thơ ca cổ điển Trung Quốc. Ông tiếp thu ảnh hưởng cổ thi, nhạc phủ Hán - Nguỵ và cả cung thể Lương - Trần. Ông cũng học tập ngũ ngôn hiện thực của Đỗ Phủ, phong cách lãng mạn của Lý Hạ cho nên thơ ông khá phức tạp cả về nội dung tư tưởng lẫn hình thức nghệ thuật.

Đặc sắc nhất trong thơ Lý Thương Ẩn là thơ tình. Với những bài Vô đề, ta thấy được đời sống tình ái của kẻ sĩ đại phu xưa. Lễ giáo phong kiến và chế độ hôn nhân không cho phép tự do, vì thế không thoả mãn yêu đương, họ có nhiều ảo tưởng và khát vọng, hoặc là mang tâm trạng ẩn ức, hoặc là sống phóng đãng buông lung. Thơ Lý Thương Ẩn ít nhiều nói lên niềm mơ ước về hạnh phúc lứa đôi và có tính chống lại lễ giáo phong kiến. Những bài thơ Vô đề của ông âm điệu nhịp nhàng uyển chuyển, tình điệu thê luơng ai oán, niêm luật nghiêm túc chỉnh tề, ngôn từ gọt dũa bay bướm, tạo nên những hình tượng tươi đẹp, sinh động, cảm xúc sâu sắc chân thành. Tuy nhiên do không thể đấu tranh đập tan những gông cùm ấy nên ông cũng như tầng lớp của ông trở nên bi quan tiêu cực, bám lấy hư vô chủ nghĩa, kết hợp với sự suy tàn của thời đại và giai cấp.

Lời phi lộ

Không ai có thể đo lường được cơn nhớ của hai kẻ yêu nhau (vợ chồng nhớ nhau, người tình nhớ người tình). Từ ngàn xưa tới ngàn sau, cường độ của cơn nhớ ấy không bao giờ suy giảm và vẫn độc lập với giai cấp, nòi giống và tuổi tác.

Cơn nhớ người tình trong bài hát Chiều Trên Phá Tam Giang của Trần Thiện Thanh và cơn nhớ vợ trong bài thơ 無題(昨夜星辰昨夜風) Vô đề (Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong) của Lý Thương Ẩn đã đạt tới đỉnh của nhớ nhung.

Nhóm LTCD thế kỷ 21 phối hợp hai cơn nhớ ấy thành một cơn nhớ quái dị lấy tên là Cơn-Nhớ-Yêu-Tinh

Phá Tam Giang

1/ Chiều Trên Phá Tam Giang -Thơ: Tô Thùy Yên -Nhạc: Trần Thiện Thanh

(Bấm vào link màu xanh để nghe Lê Uyên & Thiên Kim hát Chiều Trên Phá Tam Giang).

Chiều Trên Phá Tam Giang - Lê Uyên, Thiên Kim (Live Show ...www.youtube.com › watch

Lời của bài hát
Chiều trên phá Tam Giang
anh chợt nhớ em
nhớ ôi niềm nhớ ôi niềm nhớ
đến bất tận
em ơi
em ơi

Giờ này thương xá sắp đóng cửa
người lao công quét dọn hành lang
giờ này thành phố chợt bùng lên
để rồi tắt nghỉ sớm
ôi Sàigòn Sàigòn giờ giới nghiêm
ôi Sàigòn Saigòn mười một giờ vắng yên
ôi em tôi Sàigòn không buổi tối

Giờ này có thể trời đang nắng
em rời thư viện đi rong chơi
hàng cây viền ngọc thạch len trôi
nghĩ đến ngày thi tương lai thúc hối
căn phòng nhỏ cao ốc vô danh
rồi nghĩ tới anh
rồi nghĩ tới anh
nghĩ tới anh

Giờ này có thể trời đang mưa
em đi dưới hàng cây sướt mướt
nhìn bong bóng nước chạy trên hè
như đóa hoa nở vội
giờ này em vào quán nước quen
nơi chúng ta thường hẹn
rồi bập bềnh buông tâm trí
trên từng đợt tiếng lao xao

Giờ này thành phố chợt bùng lên
em giòng lệ bất giác chảy tuôn
nghĩ đến một điều em không rõ
nghĩ đến một điều em sợ không dám nghĩ
đến một người đi giữa chiến tranh
lại nghĩ tới anh
lại nghĩ tới anh
nghĩ tới anh...

Lời bàn 

Bài này là một tuyệt chiêu. Lời lẽ giản dị, tự nhiên và chân thành, nói lên niềm nhớ của một người con trai đang lênh đênh trên Phá Tam Giang gởi về cô em bé bỏng ở thủ đô Saigòn, hoặc niềm nhớ của một nữ sinh Saigòn giữa mùa thi cử nhắn người tình đang đi giữa chiến tranh.

Niềm nhớ cào cấu!

Niềm nhớ bướng bỉnh!

Niềm nhớ bất tận! Nhớ đến độ không dám nhớ thêm nữa….. sợ nếu nhớ nhiều qúa thì rủi ro sẽ đến với người tình.

Lê Uyên (với một giọng “khó khăn” trời phú) đã thổi thêm hồn vào bài hát này.

2/ 無題(昨夜星辰昨夜風) Vô đề (Tạc Dạ Tinh Thần Tạc Dạ Phong)

Bài thơ này mô tả những suy nghĩ khác thường của Lý Thương Ẩn trong một đêm nhớ người tình. Ông trăn trở, băn khoăn, buồn rầu, khắc khoải suốt đêm, tới sáng thì trễ giờ đi làm, phải phóng ngựa lan đài mới kịp giờ tới sở.

Nguyên bản Dịch âm

無題 (昨夜星辰昨夜風) Vô đề (Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong)

昨夜星辰昨夜風 Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong,

畫樓西畔桂堂東 Hoạ lâu tây bạn quế đường đông.

身無彩鳳雙飛翼 Thân vô thái phượng song phi dực,

心有靈犀一點通 Tâm hữu linh tê nhất điểm thông.

隔坐送鉤春酒暖 Cách toạ tống câu xuân tửu noãn,

分曹射覆蠟燈紅 Phân tào xạ phúc lạp đăng hồng.

嗟余聽鼓應官去 Ta dư thính cổ ưng quan khứ,

走馬蘭臺類轉蓬 Tẩu mã lan đài loại chuyển bồng.

Chú giải

Bài thơ này làm năm Khai Thành thứ 4 (839) đời Đường Văn Tông, khi tác giả mới nhậm chức Hiệu thư lang tại kinh thành. Trước đó, Lý Thương Ẩn từng làm Kinh Nguyên tiết độ sứ, là môn khách của Vương Mậu Nguyên 王茂元. Khi vào kinh, Lý Thương Ẩn mới cưới con gái của Vương Mậu Nguyên ít lâu, nhớ tới nàng mà viết bài thơ này.

Thính cổ ưng quan: Quy chế thời Đường, quan chưởng cung môn đánh trống mở cửa lúc hết đêm; nghe tiếng trống là các quan đi chầu.

Lan đài: Còn gọi là ngự sử đài, tên một cơ quan trong triều đình cổ, giữ nhiệm vụ can gián vua và vạch lỗi các quan. Trong bài này, ngựa lan đài là ngựa của sở (LTÂ nghèo, không có ngựa riêng).

Dịch nghĩa

Không Đầu Đề (Tối Trước Đầy Sao Gió Lộng Phòng)

Đêm qua sao đầy trời, đêm qua gió nổi
Ta (khi thì ở) bên tây lầu vẽ, (khi thì ở) phía đông nhà quế.
Thân ta không có đôi cánh phượng lộng lẫy bay cao,
Nhưng trong lòng có sừng tê giác (cứng rắn) để cảm thông.
Ngồi xa nhau (mà tưởng em) đang chuốc chén xuân ấm áp.
Dưới ánh nến hồng (mà tưởng) đang vui trò "xạ phúc" với em.
Ôi, (thức suốt đêm như thế cho đến lúc) nghe tiếng trống giục đi việc quan
(Lúc đó mới vội vã) Ruổi ngựa tới sở nhanh như ngọn cỏ bồng (bay trong gió)

Dịch thơ

Không Đầu Đề (Tối Trước Đầy Sao Gió Lộng Phòng)

Tối trước đầy sao gió lộng phòng
Vẽ lầu tây mỏi ngủ lầu đông
Thân không cánh phượng bay xa tắp
Lòng có sừng tê để cảm thông
Cách biệt chuốc nhau hơi rượu ấm
Chung vui ánh lửa nến soi hồng
Chao ôi! Tiếng trống quan nha giục
Phóng ngựa lan đài tựa cỏ bồng.

Lời bàn:

Bài này vừa lộng lẫy vừa chung tình vừa cảm động. Đây là thơ nhớ vợ làm theo thể thất ngôn bát cú. Lời lẽ bay bướm. Niêm luật chỉnh tề. Tình tiết đằm thắm.
Câu 1 & 2:
Tối hôm qua trời đầy sao, ta (khi thì) vẽ trong phòng họa ở phía tây (khi thì) nẳm trong phòng ngủ ở phía đông, cửa bỏ ngỏ (ở trong phòng mà gió lộng).
Hai câu 3 & 4:
(ta quanh quẩn suốt đêm như vậy vì nhớ em) thân không có cánh phượng để bay xa tới gặp em nhưng lòng có sừng tê giác (quý hiếm và cứng rắn) để cảm thông với em.
Hai câu 5 & 6:
Ta bèn hâm rượu nóng, (mơ rằng) hơi rượu có thể chuốc say cho em ở nơi xa. Ta thắp nến lên, (hy vọng) ánh sáng màu hồng tới chiếu em.
Hai câu kết cảm động nhất:
(Ta thức suốt đêm như vậy đến sáng, cho tới khi nghe thấy trống trong dinh giục đi làm cũng còn chần chừ, sau cùng thì phải) phóng ngựa như bay (nhẹ tựa cỏ bồng) mới kịp tới sở.
Thơ viết cho vợ mà cảm động như vậy thì trách gì vợ chả chết yểu vì cảm động! Cô vợ trẻ đọc bài thơ này ắt phải khóc hết nước mắt, còn tâm địa nào để trách chồng bỏ mình chăn đơn gối chiếc theo đuổi công danh.

Con Cò

***
Nhớ Đêm Qua

Đêm qua thoảng nhớ gió trăng sao
Lầu họa bên Tây, lầu quế cao
Không cánh phượng hoàng bay đến gặp
Nhưng tim tê giác thấu lòng nhau
Chơi trò ‘truyền móc’ nhâm nhi chén
‘Đoán vật’ vui xuân cuời đổi trao
Trống giục liên hồi ta cất bước
Thân nầy như cỏ đã hư hao

Thanh Vân

***

Không Đề

Sao ngợp đêm qua, gió cuốn tung
Bên tây lầu họa,. quế phòng đông
Thân không cánh phượng cùng bay bổng
Tâm sẵn sừng tê điểm cảm thông
Ngồi cách ‘dấu-tìm’ xuân rượu ấm*
Chia phe ‘hỏi-đáp’ nến đèn hồng*
Than ôi trống dục quan nha gọi
Phóng ngựa đài cao nhẹ cỏ bồng!

Lộc Bắc

Oct26

*Tống Câu (送鉤) và Xạ Phúc (射覆) là hai trò chơi cung đình (và bàn tiệc) rất phổ biến trong xã hội Trung Quốc cổ đại. Chúng gắn liền với văn hóa tiệc rượu (tửu lệnh) và tư duy bói toán, đố vui của người xưa.

***

Vô Đề (Tạc Dạ Tinh Thần Tạc Dạ Phong)

Kỳ này, thư ký Lộc Bắc đưa ra một bài Vô Đề của Lý Thương Ẩn do ÔC đề xướng không biết từ hồi nào mà lại thấy mấy giòng của Bát Sách phản đối đàn anh.

Những bài Vô Đề của Lý thường mơ hồ, úp mở, dùng chữ lạ, điển tích, đọc xong, suy nghĩ rất lâu mà không biết rõ tác giả muốn nói gì, và mình hiểu đúng hay sai. Bài này cũng vậy, rất khó hiểu.

ÔC cho rằng đây là bài thơ nhớ vợ: nhớ nàng (Vương Yến Mỹ, vợ Lý) mà viết bài thơ này.

ÔC còn đưa bài thơ Chiều Trên Phá Tam Giang của Tô Thùy Yên để nhấn mạnh về nỗi nhớ. Khi Nhật Trường phổ nhạc bài thơ, ông chỉ lấy một đoạn hay thôi, vì bài thơ khá dài, và khúc đầu không nói gì về tình yêu, về nỗi nhớ cả. Bài thơ này cũng vậy vậy thôi, xin lỗi, bài Ta Về mới là tuyệt tác.

Sau khi đọc bài Vô Đề kỳ này rất nhiều lần, thì Bát Sách cho rằng Lý có nhớ thật, nhưng không phải nhớ vợ, mà nhớ lại chuyện đêm hôm qua (tạc dạ) với một người đẹp nào đó.

Lý cũng dùng nhiều chữ khó:

-Tinh thần: chỉ chung mặt trời, mặt trăng và các vì sao.
-Thái : văn chương, chức quan, đất phong ( thái ấp ), mầu rực rỡ.
-Linh : thần linh, linh hồn, linh hiển, linh hoạt, tốt lành.
- Tê: con tê giác.
Linh Tê là sừng con tê giác linh thiêng.
Tự điển Nguyễn Tôn Nhan có dẫn câu thơ của Lý Thương Ần, nhưng viết là Linh Tri, và giảng là Điểm Sáng Tâm Linh, và dịch “ lòng có linh tri đủ hiểu thông “
-Tống: đưa đi, tiễn, dâng lễ vật.
-Câu: cái móc, cái liềm, lưỡi câu.
Tống Câu là một trò chơi, như anh Tâm đã giải thích.
-Noãn: ấm áp.
-Tào: hai bên (trong vụ án, trò chơi), bọn, lũ, đám đông, tên nước, họ.
Phân tào là chia 2 phe.
-Xạ: bắn, kích thích làm người ta phải nói ra (phún xạ)
Xạ Phúc là trò chơi phỏng đoán, như anh Tâm đã giảng.
-Ta: lời than thở.
-Lan đài: thuộc về chỗ làm.

Giảng theo văn xuôi:

Đêm qua, có trăng sao, có gió,
Trong một dinh cơ sang trọng, lầu vẽ ở phía tây, nhà quế ở phía đông,
Dù thân không có đôi cánh bay rực rỡ của chim phượng,
Nhưng lòng có sừng tê linh thiêng nên cảm thông được. (mà cảm thông cái gì? khó hiểu lắm)
Ngồi cách, chơi trò tống câu, uống rượu ấm,
Chia phe, chơi trò xạ phúc dưới nến hồng,
Than ôi, ta nghe trống là phải đi làm việc quan,
Cưỡi ngựa Lan Đài nhanh như cỏ bồng.
Hai câu cuối than về nỗi vất vả, gò bó khi làm quan.

Vô Đề (Tạc Dạ Tinh Thần…)

Sao sáng đêm qua, gió thổi đầy,
Phía đông nhà quế, họa lầu tây,
Thân không cánh đẹp như chim phượng,
Lòng có sừng linh hiểu được ngay,
Ngồi cách chuốc rượu xuân ấm áp,
Chia phe phỏng đoán, nến hồng lay,
Buồn nghe trống gọi đi chầu sớm,
Chạy ngựa Lan đài tựa cỏ bay.

Bát Sách.

(Ngày 29/10/2026)

***

Nguyên tác: Phiên âm:
無題二首 其一-李商隱 Vô Đề Nhị Thủ Kỳ 1- Lý Thương Ẩn

昨夜星辰昨夜風 Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong
畫樓西畔桂樓東 Họa lâu tây bạn quế lâu đông
身無彩鳳雙飛翼 Thân vô thái phượng song phi dực
心有靈犀一點通 Tâm hữu linh tê nhất điểm thông
隔坐送鉤春酒暖 Cách tọa tống câu xuân tửu noãn
分曹射覆蠟燈紅 Phân tào xạ phúc lạp đăng hồng
嗟余聽鼓應官去 Ta dư thính cổ ưng quan khứ
走馬蘭臺類斷蓬 Tẩu mã Lan Đài loại đoạn bồng

Dị bản:
Chính Lý Thương Ẩn cho dị bản trong sách của mình:
Câu 2: đường堂=gian nhà giữa thay vì lâu樓=nhà lầu
Câu 8: chuyển轉=chuyển vận thay vì đoạn斷=chặt đứt
Lý Thương Ẩn làm nhiều bài thơ với tựa Vô Đề, nên thông thường câu 1 được viết sau tựa để phân biệt bài thơ. LTA có làm hai bài Vô Đề Nhị Thủ, do đó có 2 bài Vô Đề Nhị Thủ Kỳ 1 nên hay bị nhầm lẫn nhau. Bài thơ bên trên có đăng trong hai sách của LTA:
Lý Nghĩa San Thi Tập Chú - Đường - LýThương Ẩn 李义山诗集注-唐-李商隐

Lý Nghĩa San Thi Tập - Đường - Lý Thương Ẩn 李义山诗集-唐-李商隐
Ngự Định Toàn Đường Thi 御定全唐詩 có đăng bài này (Tạc dạ…) trên trang 140 Quyển 540. Bài Vô Đề Nhị Thủ Kỳ 1 (Phượng vĩ…) được đăng trong cùng Quyển 540 trang 249.

Giải nghĩa chữ khó:

Họa lâu: Lầu vẽ, lầu được trang trí hoa văn rực rỡ, nơi ở của những người quyền quý hoặc kỹ nữ sang trọng.

Quế lâu: Lầu quế, tương tự như họa lâu, chỉ nơi chốn hoa lệ, thanh tao.

Thái phượng: Chim phượng hoàng rực rỡ sắc màu.

Linh tê: Sừng tê giác linh thiêng. Theo truyền thuyết, sừng con tê giác có một đường vân trắng chạy dọc từ gốc đến ngọn (nhất điểm thông), có khả năng thông linh, cảm ứng được vạn vật.

Tống câu: Trò chơi "chuyền móc sắt". Một nhóm người chuyền tay nhau một chiếc móc/nhẫn, một người khác phải đoán xem vật đó đang ở tay ai.

Phân tào: Chia thành các tổ, các nhóm để thi đấu.

Xạ phúc: Trò chơi đố vật ẩn giấu. Người ta giấu một vật dưới cái bát hoặc cái hộp, người chơi phải đoán xem đó là vật gì dựa trên các câu đố hoặc bói toán.

Lạp đăng: Ngọn đèn sáp (đèn nến).

Thính cổ: Nghe tiếng trống thúc. Thời Đường, tiếng trống ban sáng báo hiệu giờ các quan viên phải vào triều hoặc đến công sở làm việc.

Ứng quan: Đi làm việc quan, thực hiện bổn phận chức trách.

Lan Đài: Nơi lưu trữ sổ sách, bí thư của triều đình (ngự sử đài hoặc bí thư tỉnh). Ở đây chỉ nơi làm việc của tác giả.

Đoạn bồng: Cỏ bồng bị đứt rễ, bay theo gió. Ẩn dụ cho thân phận trôi nổi, không có định hướng, cô đơn của tác giả.

Dịch nghĩa bài thơ:

Vô Đề Nhị Thủ Kỳ 1 Đêm Qua

Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong
Gió và các ngôi sao đêm qua vẫn còn đó,
Họa lâu tây bạn quế lâu đông
Nơi bờ phía tây lầu vẽ, phía đông lầu quế
Thân vô thái phượng song phi dực
Thân mình không có đôi cánh của chim phượng rực rỡ để bay đến bên nhau,
Tâm hữu linh tê nhất điểm thông
Nhưng trái tim lại như sừng tê giác linh thiêng, có một đường vân thấu suốt, hiểu thấu lòng nhau.
Cách tọa tống câu xuân tửu noãn
Ngồi cách nhau một hàng ghế, cùng chơi trò truyền móc, chén rượu xuân thật ấm áp,
Phân tào xạ phúc lạp đăng hồng
Chia thành các nhóm chơi trò đoán vật dưới bát, ánh đèn nến rực đỏ.
Ta dư thính cổ ưng quan khứ
Than ôi, ta nghe tiếng trống giục mà phải đi làm việc quan,
Tẩu mã Lan Đài loại đoạn bồng
Cưỡi ngựa đến Lan Đài, thân phận tựa như ngọn cỏ bồng đứt rễ bay theo gió.

Hoàn cảnh sáng tác:

Bài thơ này được nhiều người cho là sáng tác vào khoảng năm 839 (năm Khai Thành thứ 4 thời Đường Văn Tông), căn cứ lịch sử và bối cảnh để xác định mốc thời gian này dựa vào câu thơ cuối của bài: Ta dư thính cổ ứng quan khứ, tẩu mã Lan Đài loại chuyển bồng. Vào năm 839, Lý Thương Ẩn đang giữ chức vụ Bí thư tỉnh Hiệu thư lang (một chức quan nhỏ lo việc hiệu đính sách vở tại Trường An). Câu thơ diễn tả cảnh sáng sớm ông phải nghe tiếng trống báo mà vội vã cưỡi ngựa đến Lan Đài để điểm danh nhận việc, trùng hợp với cuộc đời ông vào thời gian này. Có một giả thuyết khác cho rằng bài thơ được viết muộn hơn vào khoảng năm 851 (năm Đại Trung thứ 5) khi ông làm việc tại Tây Xuyên (Tể Châu), nhưng giả thuyết năm 839 vẫn được thừa nhận rộng rãi hơn. Bài thơ ghi lại ký ức về một đêm tiệc ngọt ngào nhưng ngắn ngủi, nơi ông gặp một người phụ nữ (có thể là một người tình bí mật, một đạo cô, hoặc một kỹ nữ tài sắc) mà ông đem lòng yêu sâu sắc nhưng không thể công khai hay đến được với nhau vì những rào cản xã hội.

Dịch thơ:

Thể thất ngôn:

Đêm Qua

Lấp lánh sao đêm với gió lồng,
Bên tây lầu họa, quế bên đông.
Thân không cánh phượng cùng bay múa,
Lòng sẵn sừng tê dễ cảm thông.
Cách ghế chuyền vòng bên ruợu ấm,
Chia phe đoán vật duới đèn hồng.
Than ôi trống giục lo việc nước,
Ruổi ngựa Lan Đài nát cỏ bồng.

No Title Poem 1 by Li Shang Yin

Stars of last night, last night's wind,

West of the painted room, east of the cassia hall.

My body has no colorful phoenix wings to fly to you,

Yet our hearts align, linked by the sacred rhino's horn.

Across the seats, we played the hook-passing game, the spring wine warm,

Divided into groups for guessing games, the wax candles glowing red.

Alas, hearing the morning drum, I must leave for my official duty,

Riding my horse to the Orchid Tower, like a broken tumbleweed.

Commentary:

This poem is a masterpiece of Late Tang romantic poetry. The third and fourth lines ("My body has no colorful phoenix wings... Yet our hearts align...") have become a timeless Chinese idiom expressing perfect mutual understanding and spiritual connection between lovers who are physically separated. The poem beautifully juxtaposes the warmth and intimacy of a secret nighttime gathering with the cold, bureaucratic reality of the morning, where the poet is forced by duty to drift away like a "broken tumbleweed" (duanbeng).

Phí Minh Tâm,

***

Góp ý của Huỳnh Kim Giám:

Bài Vô đề này đã được Con Cò đưa ra từ hơn bẩy năm trước nhưng từ đó đến giờ người ni không hiểu rõ ý Lý Thương Ẩn muốn nói chuyện gì nên có góp ý thì cũng trên vài từ ngữ dùng trong thơ.

Hai chữ 昨夜=tạc dạ trong câu đầu cho người đọc hiểu là thi nhân đang kể lại, hay hồi tưởng một sự việc đáng nhớ hay có ý nghĩa đặc biệt. Sự việc gì thì tùy người đọc ...đoán, chỉ có thể hiểu rằng nó xảy ra ở một nơi sang trọng, quyền quý vì 畫樓=hoa lâu và 桂堂=quế đường là những từ kép để tả những nơi đó. Chữ quế trong thơ đúng ra không thể dịch là quế (gia vị) mà là cây hoa mộc và người đọc cần nhớ rằng cây 桂=quế trong cung trăng là hình tượng của sự thành công trên đường thi cử, hoạn lộ.

Từ kép 彩鳳=thái phụng bây giờ là tên dùng cho con chim két gốc Úc châu (budgerigar hay budgie) thường nuôi trong nhà nhưng dĩ nhiên không thể là chim đó thời Đường khi người da trắng chưa đến châu Úc. Thành ngữ thái phụng ngày xưa được dùng để gọi những đàn bà có tài năng hay nhan sắc nhưng phải làm vợ một người quá thua kém mình; nó cũng được dùng để nói đến trường hợp người phụ nữ chọn lầm chồng. Hiểu thái phụng như thế thì người đọc có thể nghĩ rằng họ Lý đang mơ chuyện được tể tướng Vương Mậu Nguyên cho làm rể. Từ 鳳=phụng chỉ có nghĩa tình duyên trai gái khi đi chung với từ 凰=hoàng vì hòang là con chim huyền thoại mái và phụng là con trống.

靈犀=linh tê là một điển cố dựa vào huyền thoại về loài tê giác và đại khái nói đến khả năng cảm ứng việc linh thiêng, hay thần giao cách cảm. Nhưng ba chữ 一點通=nhất điểm thông cuối câu 4 muốn nói đến ‘thông’ điều gì?

送鉤=tống câu. Từ 鉤=câu có nhiều nghĩa nhưng chắc chắn không phải nghĩa móc câu trong bài, và cả hai từ đều là động từ, vì từ kép ‘tống câu’ là tên của một trò chơi thịnh hành thời Đường trong các buổi yến tiệc. Các người tham dự chia làm hai phe, người bên một phe đoán người bên phe kia cầm gì trong tay, hay đoán tay nào có vật gì hay không. Vật trong tay là bất cứ vật gì nho nhỏ, như đồ trang sức chẳng hạn, và không ai dại cầm lưỡi câu trong tay! Điều đó được phản ảnh trong cum từ 射覆=xạ phúc ở câu 6, vì xạ phúc có nghĩa là đoán biết cái gì người ta đang dấu trong tay. Con gái của Vương Mâu Nguyên không thể là người được tham dự trò chơi vì lề lối “nam nữ thụ thụ bất thân” không cho phép tể tướng họ Vương để con gái dự tiệc hay tham gia trò chơi tống câu.

蘭臺=lan đài là từ kép để chỉ cái “công sở” mà hiệu thư lang (校書郎) họ Lý dang nhậm chức. Lan đài thời Chu là nơi tàng trữ sử sách và tài liệu; tới thời Đường Cao Tông tên được dùng để gọi chức bí thư tỉnh (秘書省) cho các sử quan và ngự sử. Hiệu thư lang là chức thấp kém nhất (hàm cửu phẩm) trong triều đình nên kể lại việc họ Lý không có ngựa riêng phải dùng ngựa công sở để đi chầu triều lúc sáng sớm sau một tiệc rượu có thể là cách diễn tả thân phận long đong trên hoạn lộ, không phải là hai câu thơ kết thúc một chuyện tình.

Huỳnh Kim Giám.

***

Vô Đề - Lý Thương Ẩn

無題 (1) Vô Đề(1)

昨夜星辰昨夜風， Tạc dạ tinh thần tạc dạ phong,
畫樓西畔桂堂東。 Họa lâu tây bạn Quế đường đông.
身無綵鳯雙飛翼， Thân vô thái phụng song phi dực,
心有靈犀一點通。 Tâm hữu linh tê nhất điểm thông.
隔坐送鈎春酒暖， Cách tọa tống câu xuân tửu noản,
分曹射覆蠟燈紅。 Phân tào xạ phúc lạp đăng hồng.
嗟余聽鼓應官去， Ta dư thính cổ ưng quan khứ.
走馬蘭臺類轉蓬。 Tẩu mã lan đài loại chuyển bồng.

李商隱 Lý Thương Ẩn

1. CHÚ THÍCH:

- Tinh Thần 星辰 : Từ kép chỉ chung Các Vì Sao trên trời.

- Họa lâu 畫樓 : Lầu các có chạm trổ vẽ vời đẹp đẽ.

- Thái Phụng 綵鳯 : Chim phượng có màu sắc rực rỡ.

- Linh Tê 靈犀 : Một loại Tê Giác, sừng có tuỷ trắng thông từ đầu nầy qua đầu kia, còn gọi là Linh Tê; thường mượn ý để chỉ trai gái vì qúa yêu nhau nên tâm ý tương thông; người nầy biết được người kia đang nhớ thương mình và ngược lại.

- Cách Tọa Tống Câu 隔坐送鈎 : Câu là một loại cống nhỏ bằng đồng, bằng bạc hoặc bằng vàng, dùng để múc rượu. Cách Tọa Tống Câu là một trò chơi trên bàn rượu : người ngồi ngang mặt tìm cách giấu cái cống nhỏ nầy vào tay áo, người ngồi đối diện đoán xem cống ở bên tay áo nào. Ai thua thì bị phạt rượu.

- Phân Tào Xạ Phúc 分曹射覆 : PHÂN TÀO là Chia nhóm; XẠ là Đoán, PHÚC là Đậy; nên XẠ PHÚC là Đoán cái mà người ta đậy lại. Nhưng trên bàn rượu của văn nhân thi sĩ, đây là trò chơi thanh nhã, họ đậy bằng THƠ và đoán cũng bằng THƠ. Ví dụ : Nhóm A ra câu " Duyên Thiên 天 chưa thấy nhô đầu dọc ". Nhóm B đoán được đó là chữ PHU 夫, nhưng không nói thẳng là chữ PHU, mà đọc thành câu " Đại trượng PHU tứ hải vi gia " chẳng hạn để trả lời.

- Ta Dư 嗟余 : TA là Than, DƯ là Ta; nên TA DƯ là Than cho tấm thân ta.

- Lan Đài 蘭臺 : là Bí Thư Tỉnh, năm Long Sóc đời Đường Cao Tông đổi lại thành LAN ĐÀI, nơi làm việc của Lý Thương Ẩn, vì lúc bấy giờ Lý đang giữ chức Bí Thư Tỉnh Hiệu Thư Lang.

2. NGHĨA BÀI THƠ:

Đêm hôm qua các vì sao trên trời lắp lánh, cũng đêm hôm qua gió lốc thổi từng cơn. Ở phía tây của họa lâu và ở phía đông của Quế đường, hai ta đã gặp nhau. Rất tiếc là thân ta không có được đôi cánh đẹp như chim phượng để bay đến gặp nhau thường xuyên; cũng may là lòng ta như Linh Tê có được sự cảm thông nhau sâu sắc. Còn nhớ lúc ban đầu gặp gỡ, ta đã cùng chơi trò dấu câu để uống rượu đang khi hâm nóng rượu xuân, và lại chia nhóm mà đố thơ uống rượu dưới ánh hồng lạp nồng nàn. Đáng tiếc cho ta là cuộc vui chóng tàn, khi nghe tiếng trống điểm canh năm, ta không thể không lên ngựa để đến Lan Đài làm việc, cởi trên mình ngựa mà thân ta còn vất vưởng như cánh cỏ bồng lơ lửng.

Lý Thương Ẩn yêu một người con gái qúy tộc, và trân trọng tình yêu đó một cách bình đẳng giữa nam và nữ, quyến luyến nhau trong cuộc vui ngắn ngủi với người yêu. Tình cảm lãng mạn mà chân thành tha thiết. Trong thời buổi phong kiến trọng nam khinh nữ, xem giới nữ chỉ là công cụ để mua vui, thì tình cảm chân thành của Lý đối với người yêu quả là Quý Hóa !

3. DIỄN NÔM:

VÔ ĐỀ

Đêm qua sao sáng gió lùa song,
Gặp gỡ lầu tây phía Quế đông.
Thân chẳng muôn màu đôi cánh phượng,
Ý như linh giác nhất tâm thông.
Cùng ai chuốc chén xuân vừa thắm,
Chia nhóm đố thơ nến rực hồng.
Chỉ tiếc canh tàn quan hối thúc,
Lan Đài lưng ngựa tựa bồng bông!

Lục bát:

Đêm qua sao sáng gió lùa,
Phiá tây lầu Quế đông vừa gặp nhau.
Hận không cánh phượng muôn màu,
Linh tê tâm ý thông nhau bóng hình.
Đoán câu chuốc rượu xuân tình,
Câu thơ đối đáp nến xinh rực hồng.
Tiếc thay canh lụn hừng đông,
Lan Đài cởi ngựa cỏ bồng lắc lư!

Đỗ chiêu Đức diễn Nôm