Mạnh Giao 孟郊 (751-814) tự Đông Dã 東野, người Vũ Khang, Hồ Châu (nay là huyện Vũ Khang, tỉnh Chiết Giang) thời Trung Đường, cùng thời với Bạch Cư Dị, Hàn Dũ, Giả Đảo, Thường Kiến, Thôi Hộ... Ông công danh khá lận đận, đi thi nhiều lần không đỗ, mãi đến năm 46 tuổi mới đỗ tiến sĩ và năm 50 tuổi mới được bổ làm huyện uý Lật Dương (tỉnh Giang Tô), một chức quan nhỏ mà ông không màng tha thiết. Cảnh nhà nghèo túng quẫn, cuộc đời không lấy gì vui, nên thơ của ông thường châm biếm chê bai giới quý tộc quan liêu, lột tả nỗi niềm ta oán của giới trí thức không gặp thời như cảnh ngộ của ông, hoặc nỗi bất công của những người dân nghèo lao động tay lấm chân bùn.
Tác phẩm của ông còn lưu truyền cho hậu thế là Mạnh Đông Dã gồm 2 quyển. Thơ của ông gồm khoảng hơn bốn trăm bài nhạc phủ và cổ thi…
Lời phi lộ
Quanh năm ngày tháng chỉ ngoạn cảnh mà không đọc sách thì ngu tới già.
Quanh năm ngày tháng chỉ ngồi nhà đọc sách mà không ngoạn cảnh thì chỉ là mọt sách.
Vậy thì nên dung hòa giữa đọc sách và ngoạn cảnh.
Đó là ý dung hòa của bài 遊終南山 Du Chung Nam sơn của Mạnh Giao:
Nguyên tác Dịch âm
遊終南山 Du Chung Nam sơn
南山塞天地 Nam sơn tắc thiên địa,
日月石上生 Nhật nguyệt thạch thượng sinh.
高峰夜留景 Cao phong dạ lưu cảnh,
深谷晝未明 Thâm cốc trú vị minh.
山中人自正 Sơn trung nhân tự chính,
路險心亦平 Lộ hiểm tâm diệc bình.
長風驅松柏 Trường phong khu tùng bách,
聲拂萬壑清 Thanh phất vạn hác thanh.
到此悔讀書 Đáo thử hối độc thư,
朝朝近浮名 Triêu triêu cận phù danh.
Dịch nghĩa
Chơi núi Chung Nam
Núi Nam đứng sừng sững dưới gầm trời,
Mặt trời mặt trăng cứ như từ núi này phát sinh ra.
Cái dáng cao của núi non, ban đêm còn thấy rõ,
Hang hốc thâm sâu đến nỗi ban ngày vẫn không thấy ánh sáng.
Dân cư trong núi tự đoan chính,
Thế núi hiểm trở, nhưng lòng người bình dị.
Gió lớn thổi trên các cây thông cây bách,
Nghe như tiếng (sáo) phát ra từ vạn hang hốc.
(Đến chơi nơi đây mới) thấy hối hận đã (phí nhiều thì giờ) đọc sách (mà không ngoạn cảnh),
(Mình chỉ) hàng ngày theo đuổi danh lợi hão huyền.
Dịch thơ
Chơi núi Chung Nam
Chung Nam gom trời đất,
Nhật nguyệt tự phát sinh.
Núi cao đêm vẫn thấy,
Hang sâu nắng vắng tanh
Trong núi dân đoan chính,
Đường hiểm lòng yên bình.
Gió luồn khu tùng bách,
Như vạn sáo đồng thanh.
Hận xưa đọc nhiều sách,
Ngày ngày thích hư danh.
Lời bàn
Bài thơ ngũ ngôn cổ phong 10 câu; 8 câu câu đầu tả quang cảnh hùng vĩ của núi Chung Nam. Hai cấu kết tỏ vẻ hối hận rằng, (từ lâu nay) mình chỉ chúi mũi vào sách vở để kiếm hư danh (mà không biết thưởng ngoạn những cảnh đẹp như thế này).
Dường như Mạnh Giao không chống việc đọc sách; ông chỉ không coi việc đọc sách quan trọng hơn việc ngoạn cảnh thiên nhiên.
Con Cò
***
Ngoạn Cảnh Núi Chung Nam
Núi Nam giữa đất trời,
Nắng sớm trăng khuya khơi.
Sừng sững đêm còn thấy,
Hốc sâu ngày tối thui.
Người rừng lòng chất phác,
Đường khó, đi thảnh thơi.
Gió lớn thổi tùng bách,
Vọng thanh âm tuyệt vời.
Đến đây hận đọc sách,
Kiếm hư danh hỡi ơi.
Lục Bát.
Núi Nam giữa đất trời đây,
Trăng khuya nắng sớm nơi này sinh ra.
Núi to đêm cũng thấy mà,
Hốc sâu ánh sáng khó qua tối mù.
Người rừng chất phác vô tư,
Đường đi tuy khó từ từ bình an.
Gió lùa tùng bách trong ngàn,
Âm thanh từ vạn hốc hang vọng về,
Đến đây hận đọc hả hê,
Để tìm danh hão say mê hàng ngày.
Mỹ Ngọc.
Jun. 6/2026
***
Dạo núi Chung Nam
Núi cao trời đất phủ dầy
Trời trăng như thể từ đây ra đời
Đêm về đỉnh núi sáng ngời
Ban ngày khe đá chưa rời bóng đêm
Sơn nhân tâm tính thật hiền
Con đường dẫu hiểm vẫn yên lòng người
Gió lên tùng bách tơi bời
Trong veo tiếng gió lướt nơi khe rừng
Từ lâu đèn sách không ngừng
Giờ đây tiếc nuối mấy tầng hư danh
Thanh Vân
***
Chơi Núi Chung Nam
Núi Nam trùm thiên địa
Trời, trăng đá núi sinh
Đỉnh cao đêm giữ sáng
Lũng thấp ngày chưa tinh
Người thượng lòng ngay thẳng
Đường hiểm tâm an bình
Gió dài xô tùng bách
Âm quét vạn khe thanh
Đến nơi tiếc đọc thư
Càng ngày gần hư danh!
Lục Bát
Núi Nam trùm kín đất trời
Trời trăng như thể đá rời nẩy ra
Đỉnh cao giữ sáng đêm qua
Lũng sâu ngày rạng mặn mà bóng râm
Người miền thượng chính trực thầm
Đường tuy nguy hiểm nhưng tâm an bình
Gió dài tùng bách nghiêng mình
Vạn khe âm quét nghe thanh thản lòng
Đến nơi tiếc học uổng công
Càng ngày càng lậm vào vòng hư danh!
Lộc Bắc
Jun26
***
Góp Ý:
Ngày xưa, mới đi lính, tôi thích nhất bài Du Tử Ngâm của Mạnh Giao. Mình không là du tử, nhưng cũng lang thang không kém vì nghĩa vụ, và bài thơ nói lên nỗi lòng của cả hai mẹ con.
Lần trước, bài Quy Tín Ngâm gây cho BS nhiều cảm xúc, vì nỗi nhớ người yêu ở xa của một thiếu phụ (cứ nghĩ thế cho lãng mạn, đâu có sao).
Theo tiểu sử thì Mạnh công danh lận đận, vùi đầu vào sách vở mà 45 tuổi mới đỗ Tiến Sĩ, 50 tuổi mới được chức quan nhỏ, chẳng bõ công đèn sách, nên khi đi chơi núi Chung Nam, Mạnh Giao đã “NGỘ“, tiếc rằng mình không đi du lịch, đã bỏ phí thời gian đọc sách để tìm kiếm hư danh.
Chung Nam Sơn ở đâu? Là giẫy núi lớn, cách khoảng 50 dặm ở phía tây nam của Trường An. Phong cảnh ở đây rất đẹp, dân cư đoan chính hiền hòa, được tả trong 8 câu đầu, NGỘ ở 2 câu cuối.
Đời Đường, chẳng biết ở đây có công trình xây dựng gì không, nhưng tới đời Tống thì Vương Trùng Dương dựng Đạo Quán, lập ra phái Toàn Chân.
Ông còn một động đá rất đẹp đẽ và kỳ tuyệt, phải nhường cho người yêu là Lâm Triều Anh; bà này đổi tên động đá thành “Huyệt Tử Nhân Mộ Đài“, lập ra phái Cổ Mộ, nuôi dậy Tiểu Long Nữ trong truyện Thần Điêu Đại Hiệp. BS xin lỗi ACE đã ba hoa vì trúng tủ.
Bài này chỉ có vài chữ khó:
Tắc: là lấp kín, chắn, đầy đủ, bổ xung, qua loa. Tắc môn là tấm bình phong ở cửa để che kín nhà trong. Còn âm Tái, như biên tái, là nơi quan ải ở biên cương.
Phất: là phẩy, quét, đánh, rũ đi, che đi.
Hác: là hang hốc, hào nước, trống không.
Bài này khó dịch thành ngũ ngôn, vì nói không đủ ý, xin dịch theo lục bát:
Chơi Núi Chung Nam
Núi Nam chắn cả đất trời.
Tưởng đâu nhật nguyệt ra đời tại đây,
Non cao, đêm cảnh vẫn bầy,
Hang sâu mờ tối dù ngày đã sang,
Người trong thôn thật đàng hoàng,
Đường hiểm nguy vẫn bình an cõi lòng,
Bách, tùng gió thổi mênh mông,
Nghe như tiếng sáo lùa trong hang dài,
Tới đây, lòng cứ tiếc hoài,
Bao ngày theo đuổi, tìm tòi hư danh.
Bát Sách.
(Ngày 06/06/2026)
***
Nguyên tác: Phiên âm: Dịch thơ:
遊終南山-孟郊 Du Chung Nam Sơn – Mạnh Giao
南山塞天地 Nam sơn tắc thiên địa Chung Nam che đất trời,
日月石上生 Nhật nguyệt thạch thượng sinh Trăng từ đá chơi vơi.
高峰夜留景 Cao phong dạ lưu cảnh Đỉnh cao đêm còn sáng,
深谷晝未明 Thâm cốc trú vị minh Hang sâu ngày tối mờ.
山中人自正 Sơn trung nhân tự chính Người quê lòng ngay thẳng,
路險心亦平 Lộ hiểm tâm diệc bình Đường hiểm dạ phẳng lờ.
長風驅松柏 Trường phong khu tùng bách Gió lùa ngàn tùng bách,
聲拂萬壑清 Thanh phất vạn hác thanh Vạn hóc tiếng trong thanh.
到此悔讀書 Đáo thử hối độc thư Giờ tiếc công đèn sách,
朝朝近浮名 Triêu triêu cận phù danh Ngày tháng đuổi hư danh.
Bài thơ có đăng trong các sách:
Mạnh Đông Dã Thi Tập - Đường - Mạnh Giao http://孟东野诗集-唐-孟郊
Đường Âm - Nguyên - Dương Sĩ Hoằng 唐音-元-杨士弘
Cổ Thi Kính - Minh - Lục Thì Ung 古诗镜-明-陆时雍
Ngự Định Toàn Đường Thi Lục - Thanh - Từ Trác 御定全唐诗录-清-徐倬
Giải nghĩa chữ khó:
Chung Nam Sơn: một dãy núi lớn phía nam Trường An, nơi nổi tiếng là chốn ẩn cư của đạo sĩ, thi nhân, và những người thoát ly vòng danh lợi.
Tắc: lấp đầy, tràn ngập, chèn đầy, lấp kín, cho thấy sự đồ sộ của ngọn núi.
Thạch thượng sinh: hình ảnh phóng đại, như thể mọc lên từ đá núi.
Cảnh: ánh sáng mặt trời, ánh sáng ban ngày.
Vị minh: chưa sáng rõ.
Chính: ngay thẳng, chính trực.
Bình: bình thản, bình hòa.
Khu: xua, đẩy mạnh, thúc đẩy (gió lùa qua rặng thông).
Phất: lướt qua, chạm qua.
Hác: khe núi, thung lũng sâu.
Hối độc thư: hối hận vì theo đuổi con đường đọc sách cầu danh.
Phù danh: hư danh, danh lợi phù phiếm chốn quan trường.
Dịch nghĩa:
Du Chung Nam Sơn Dạo Núi Chung Nam
Nam sơn tắc thiên địa
Núi Chung Nam to lớn như che lấp cả đất trời ,
Nhật nguyệt thạch thượng sinh
Mặt trời mặt trăng như mọc lên từ đá núi.
Cao phong dạ lưu cảnh
Đêm xuống mà đỉnh cao vẫn còn ánh sáng,
Thâm cốc trú vị minh
Ban ngày mà khe sâu vẫn chưa sáng tỏ.
Sơn trung nhân tự chính
Người sống trong núi tự nhiên tâm tính trở nên ngay thẳng,
Lộ hiểm tâm diệc bình
Đường hiểm trở nhưng lòng người vẫn bình thản.
Trường phong khu tùng bách
Ngọn gió dài quét mạnh qua rặng tùng bách,
Thanh phất vạn hác thanh
Tiếng gió lướt qua muôn khe núi nghe thật trong trẻo.
Đáo thử hối độc thư
Đến nơi này mới thấy hối hận chuyện ngày xưa ít đọc sách,
Triêu triêu cận phù danh
Để ngày ngày chỉ gần gũi với (chạy theo) hư danh.
Hoàn cảnh sáng tác:
Mạnh Giao (751 – 814) là nhà thơ nổi tiếng với phong cách "khổ ngâm" với thơ câu chữ gọt giũa, mang giọng điệu cô tịch, u buồn. Cả cuộc đời ông lận đận khoa cử, mãi đến năm 46 tuổi mới thi đỗ Tiến sĩ nhưng chỉ được bổ nhiệm làm một chức quan nhỏ, làm Huyện úy Lạc Dương, không đúng với ý nguyện.
Bài thơ này được sáng tác khi ông lên kinh đô Trường An dự thi hoặc trong thời gian chán ngán quan trường, tìm đến núi Chung Nam để khuây khỏa. Đối diện với thiên nhiên bao la và sự chính trực của người sống trong núi đồi, ông nhận ra sự vô nghĩa của danh vọng, từ đó bộc lộ niềm khao khát tự do, tự tại. Trong chuyến du ngoạn này, ông có ghé thăm Chùa Long Trì trên núi và để lại bài thơ Du Chung Nam Long Trì Tự 游终南龙池寺.
Bình luận:
Bài thơ là một tác phẩm ngũ ngôn cổ phong với cái nhìn sâu sắc về thiên nhiên hùng vĩ, đối lập với sự mỏi mệt của vòng danh lợi chốn quan trường. Bài thơ là một chỉnh thể nghệ thuật đi từ tả cảnh đến tâm tình sâu lắng của thi nhân.
Bốn câu đầu: Mạnh Giao dùng nét bút phóng khoáng để tạc nên sự hùng vĩ của dãy núi Chung Nam. Núi cao đến mức "che cả đất trời", là nơi ôm trọn quy luật vũ trụ (trăng mặt trời mọc từ đá). Sự tương phản giữa "đỉnh cao còn giữ nắng" và "vực sâu chưa thấy ngày" khắc họa độ cao lồng lộng và sự thâm sâu của chốn đại ngàn.
Bốn câu tiếp: Khi đối diện với thiên nhiên chính trực, tâm hồn con người như được thanh lọc, hòa hợp vào cảnh. Đường núi dẫu "hiểm" nhưng lòng lại "bình", bởi con người đã thoát khỏi sự bon chen, hiểm độc của nơi phố thị. Tiếng gió thổi qua ngàn khe núi (vạn hác thanh) chính là tiếng lòng reo vui, tự do.
Hai câu cuối: Cái hay của bài thơ đọng lại ở sự thức tỉnh muộn màng trong hai câu kết. Lời than "hối tiếc đọc sách" không phải là phủ nhận tri thức, mà là sự tự trào, hối hận vì đã dùng sách đèn làm công cụ cầu danh lợi. "Phù danh" (danh hờ) chính là cái bẫy giam cầm con người, và chỉ khi đứng trước Chung Nam, thi sĩ mới thực sự thấy lại bản ngã.
Visit Southern Mountains by Meng Jiao
The Southern Mountains fill up heaven and earth.
The sun and moon seem to rise straight from the rocks.
High peaks keep their glow even into the night,
While deep valleys remain dim even in daylight.
People who live in the mountains are naturally upright;
Though the paths are dangerous, their hearts stay calm.
Long winds drive through the pines and cypresses,
Their sound brushing across ten thousand ravines, pure and clear.
Arriving here, I regret having spent my life on books,
Every day drawing closer to nothing but hollow fame.
Phí Minh Tâm
***
Góp Ý: 终南山=Chung Nam sơn
Lô Tàng Dụng
Chung Nam không phải là tên của một ngọn núi đơn độc mà là của một rặng núi với nhiều tên khác như Thái Ất, Thúy Hoa, v.v... và không thuộc vào nhóm Ngũ Nhạc trong văn hóa Hoa Lục, cho dù nó được xem là nơi xuất phát của Lão giáo và cũng như của Nam sơn luật tông. Một điểm đặc biệt về địa thế của Chung Nam, khác với những núi nổi tiếng khác là nó ở cách trung tâm của Tràng An ngày xưa có 30 km. Vì địa thế đó, truyền thuyết/điển cố Chung Nam tiệp kính (終南捷徑=lối tắt Chung Nam) ra đời.
Lối tắt Chung Nam nói đến thư pháp gia Lô Tàng Dụng (盧藏用), một người xuất thân quý tộc, đa tài, đỗ tiến sĩ dễ dàng nhưng không được triều đình thu dụng nên cùng em vào núi Chung Nam ở ẩn. Thời đó đạo sĩ Tư Mã Thừa Trinh (司馬承禎) cũng ở ẩn ở Chung Nam và đã từng được gọi vào triều giảng đạo ba lần. Khi Thừa Trinh muốn vào Tung sơn ở ẩn, Lô hỏi sao không vào Chung Nam và Thừa Trinh trả lời đó chỉ là một lối tắt đi làm quan (以我之 见，这是通向官场的捷 径啊). Lô ở ẩn thành công và được Vũ Tắc Thiên nghe tiếng, gọi vào triều và dần dần thăng quan tiến chức tới thượng thư hữu thừa và hết còn là người liêm chính (晚乃徇權利，務為驕縱,素節盡矣 vãn nãi tuẫn quyền lợi, vụ vi kiêu túng, tố tiết tận hĩ).
日月石上生 Nhật nguyệt thạch thượng sinh
Trăng và trời dĩ nhiên không xuất phát từ Chung Nam, hay từ bất cứ núi nào khác nên ta có nên hiểu rằng đây là một câu tâng bốc thái quá. Tên Chung Nam nhắc người này đến truyền thuyết về Lô Tàng Dụng, nhưng Mạnh Giao ngao du Chung Nam vì ý muốn ở ẩn hay vì biết đó là lối tắt vào triều? Mạnh hối hận đã phí thì giờ đọc sách thay vì đi du ngoạn, hay vì không đọc sách ở Chung Nam giữa âm hưởng của rừng núi?
Không có nhận xét nào:
Đăng nhận xét