Dịch Hay Chuyển Ngữ?

Hai chữ ‘chuyển ngữ’ thấy xuất hiện khá phổ biến những năm gần đây khi nói về công việc dịch thuật. Cách dùng như thế là thiếu chính xác vì dịch và chuyển ngữ khác nhau hoàn toàn.

Chuyển ngữ (轉語) được dùng lần đầu trong quyển Phương ngôn (方言) của triết gia Dương Hùng (53 BC đến năm 18 BC, thời Tây Hán bên Trung Hoa).

Theo Tự Điển Thiều Chửu, Chuyển là dời đi, đưa một vật từ nơi này sang một nơi khác.

轉 chuyển, chuyến (18n)

1: Quay vòng, đi vòng quanh, vật gì hình tròn mà quay đi quay lại được gọi là chuyển. Như địa cầu công chuyển 地球公轉 quả đất quay chung, địa cầu tự chuyển 地球自轉 quả đất tự quay, v.v.

2: Chuyển vận. Như chuyển thâu 轉輸 chuyển vận đi, tải đi.

Vậy, Chuyển ngữ là:

· Truyền đạt lời nói từ nơi này sang nơi kia.

· Giải thích những từ có cách phát âm mà theo thời gian, không gian, có sự thay đổi ý nghĩa.

· Từ ngữ mở rộng để giải thích hay đề cập việc thay đổi chủ đề.

· Trong kinh sách nhà Phật, cũng có chữ chuyển ngữ để nói tới những lời nói sắc bén dẫn đến sự giác ngộ.

Trong thời đại chúng ta, chuyển ngữ có nghĩa là ngôn ngữ được chọn dùng để truyền thụ kiến thức, chuyển tải và thu nhận kiến thức (tài liệu). Ví dụ:

· Sau khi độc lập, chính phủ Việt Nam đã ra lệnh dùng tiếng Việt làm chuyển ngữ trong các trường đại học thay thế Pháp ngữ.

· Giữa người Việt và người Hoa có hàng rào ngôn ngữ, phải dùng tiếng Anh hay Pháp làm chuyển ngữ.

Dịch 譯 cũng là truyền tải, nhưng không mang tính di dời từ nơi này sang nơi kia, mà từ ngôn ngữ nước này sang ngôn ngữ nước khác và vẫn giữ nguyên bố cục và nội dung của nó. Tự điển Cambridge định nghĩa dịch là “thay đổi chữ sang một ngôn ngữ khác” (to change words into a different language).

Trong Việt Nam Tự Điển của hai ông Lê Văn Đức và Lê Ngọc Trụ, còn có chữ Dịch Âm – mà chúng ta gọi là phiên âm – vẫn giữ tiếng nước ngoài, nhưng đọc theo âm của nước mình. Ví dụ: Cyclo, café, London, được dịch âm là xích lô, cà phê, Luân Đôn.

Dịch cũng có thể là mã hóa hay giải mã (code, decode), là đổi chữ sang ký hiệu, hay ngược lại. Trong ngành điện toán, có các ký hiệu để thay cho ngôn ngữ của người bằng ngôn ngữ của máy (assembly languages) như Cobol, Pascal, Unix, C+, C++, vân vân.

Dịch từng chữ, từng câu (literally) sẽ làm mất giá trị nghệ thuật; Dịch chính xác (accurately) trong trường hợp các tài liệu về luật, hành chánh, ngoại giao; dịch phỏng (loosely) không theo sát bản gốc, dịch thoát (roughly) là chỉ nói về ý chính mà không dịch đủ trọn vẹn. Ngoài ra còn phóng tác (adapted) là chỉ dùng nội dung cốt truyện nhưng thay tên nhân vật, địa danh và cả tình tiết theo ý mình. Cũng có thể phóng tác một tiểu thuyết sang một kịch bản phim.

Đòi hỏi về phía người dịch

Dĩ nhiên, người dịch phải có trình độ vững chắc về ngôn ngữ của chính mình và ngôn ngữ khác mà anh ta sẽ dịch. Trình độ này không phải chỉ biết đọc và viết thông thạo, mà còn phải biết các thành ngữ, tục ngữ, tiếng lóng... Chắc khó có người biết hết tất cả, nhưng ít ra phải nhạy bén, biết cách tra cứu khi cần thiết. Nếu người dịch còn hiểu biết thêm về văn hóa, tập quán, lối sống thường ngày của nước đó thì càng tốt.

Người dịch cũng phải là một nhà văn hay ít nhất cũng có một khả năng viết theo một văn phong trôi chảy; phải biết cách chuyển văn phong của bản gốc sang văn phong của mình. Người dịch giỏi không dịch chữ ra chữ, câu ra câu mà cần linh động, sáng tạo, đọc cho hết cả đoạn văn để hiểu rõ ý của tác giả rồi có thể tùy cơ mà thay đổi cấu trúc câu văn sao cho người đọc dễ hiểu. Trong tự vựng có rất nhiều chữ có nhiều nghĩa khác nhau, người dịch phải cân nhắc chọn chữ nào thích hợp với bối cảnh, ngữ cảnh của bản văn mà tác giả đã viết.

Do các yếu tố trên, người dịch cũng cần phải có bản quyền như tác giả, và tên người dịch cũng phải được in trên trang bìa, với khổ chữ nhỏ hơn tên tác giả. Vấn đề này hiện đang được bàn cãi.

Chúng tôi đã đọc trong một bản dịch, khi viết về giai đoạn bế tắc trong chính trường miền Nam năm 1964 – 1965, tác giả GJV đã dùng chữ “a perfect slatemate.” Theo tự điển Merriam-Webster, ‘perfect’ được định nghĩa là “being entirely without fault or defect.” Người dịch căn cứ vào tự điển Anh Việt “Perfect là hoàn hảo” đã dịch ra thành “một bế tắc hoàn hảo.”

Nhưng một sự bế tắc thì không thể là tốt đẹp (hảo 好, tiếng Hán, là tốt đẹp) huống chi là ‘hoàn hảo,’ tốt đẹp hết sức! Bế tắc là một tình thế rất xấu. Ông dịch giả quên xem thêm trong tự điển, ‘perfect’ còn có nghĩa là ‘tuyệt đối, hoàn toàn, ở vị thế tột cùng’ (absolute, complete, of an extreme kind). Vì thế, để dịch cho đúng, a perfect slatemate phải là “một tình trạng bế tắc cùng cực, không giải quyết được.”

Cũng trong cuốn sách đó, câu viết của tác giả về các chính phủ nối tiếp sau 1963 “...transition from a military regime to a democracy” bị dịch ra “... từ chính thể quân chủ sang chính thể dân chủ.” ‘Military regime’ (vốn là chính thể do các quân nhân cầm đầu, hay gọi là ‘quân phiệt’) bị dịch giả hiểu sai là chính thể quân chủ (chính thể do một vị vua cầm đầu). Các chữ ‘quân’ viết và có nghĩa khác nhau là ‘quân đội’ 軍 隊 , và ‘quân vương’ 君 王, ‘quân chủ’ 君主.

Dịch kiểu Google

Nhờ vào các software như Grammarly, Google Translation, nhiều người đã dễ dàng trở thành các dịch giả. Họ chỉ cần đưa bản tiếng Anh hay Việt vào khung rồi bấm chữ ‘translate’ là có ngay một bản dịch chỉ trong vài giây đồng hồ.

Nhưng chỉ cần đọc qua một vài dòng là thấy ngay lối hành văn cứng ngắt, khó chịu như người ngồi xe chạy lắc lư trên con đường gập ghềnh. Tự điển, tự vựng của các software cũng phong phú lắm, nhưng không hẳn là đầy đủ hết để chọn lọc chữ nào tương ứng để ghép vào trong những trường hợp tinh tế như trong dẫn chứng về các chữ ‘perfect slatemate’ nói trên. Chỉ có những nhà văn mới có khả năng viết những câu văn trôi chảy, gọn gàng, thông suốt, dễ hiểu. Máy, dù tinh vi đến đâu, cũng không thay thế con người khi đụng đến những tình cảm, suy nghĩ tinh tế gửi gắm trong câu văn.

Trong những năm gần đây, trên các báo chí, truyền thông xã hội có đưa ra hình ảnh những bảng hiệu, biểu ngữ, văn bản bên Việt Nam với những chữ dịch từ Việt Ngữ sang Anh Ngữ một cách ngớ ngẩn như: ô mai (salted apricot) dịch là “umbrella tomorrow,” khô mực (squid) dịch là “dried ink,” [con] công Ấn Độ (peacock) dịch là “Indian public”… Đây đúng là kiểu dịch từng chữ một.

Không ai bắt bẻ chê bai những người dân bình thường trình độ thấp kém. Nhưng khổ nỗi việc dịch bậy bạ này xảy ra ở các lãnh vực công quyền, báo chí. Trong một bản tin về cô Jennifer Gates đăng trên VNExpress (15 tháng 10, 2021), nhà báo VC đã dùng tựa đề “Con Gái Ngậm Thìa Vàng của Tỷ Phú Bill Gates.” Anh ta muốn nói tới câu thành ngữ “born with a silver spoon in his mouth” mà tiếng Việt lẽ ra nên dùng câu ‘sinh trong gia đình giàu có’ hay ‘đẻ bọc điều’ vừa hợp ý vừa dễ hiểu cho người Việt Nam. Anh ta còn bạo thay chữ ‘thìa bạc’ bằng chữ ‘thìa vàng’ vì cho rằng vàng còn sang hơn!

Một bạn trẻ, khi dịch bài bằng Anh ngữ của tôi The True Identity of Ho Chi Minh đến câu “He worked as a kitchen helper on the French merchant steamer, the Admiral de Latouche-Treville, that arrived in Marseille, France, on July 5, 1911.” Đã dịch hai chữ “Merchant steamer” (thương thuyền chạy bằng hơi nước) thành “nồi hơi thương gia.” Và ở câu “... and more regular troops flooded to the south ...” (thêm nhiều lính chính qui tràn vào miền Nam) thành “thêm nhiều lính chính qui bị ngập lụt ở miền Nam...”

Cũng như sau này tĩnh từ ‘physical’ vừa là những gì liên quan đến vật lý, nhưng cũng vừa là thể chất. Người Việt Nam cứ thấy báo chí Anh Mỹ viết “physical attack” (hành hung/bạo hành về thế chất) là thoải mái dùng nhóm chữ tiếng Việt “tác động vật lý’ khi nói đến các vụ đánh nhau! Cũng chữ Physics làm chúng tôi nhớ tựa đề cuốn sách Vật Lý Đại Chúng do Ủy Ban Khoa Học Nhà Nước của Việt Nam xuất bản khoảng thập niên 1970. Tựa đề Anh ngữ là Universal Physics mà nội dung nghiên cứu về vũ trụ, gồm Cosmology và Astrophysics. Đó là môn học cao nhất, khó nhất trong ngành vật lý, được dạy ở năm cuối cùng chương trình kỹ sư. Các ‘trí thức’ VC cứ thấy chữ Universal Physics là dịch ngay thành ‘Vật lý Đại chúng’ tưởng như là những kiến thức phổ thông dạy ở cấp tiểu học! Trong bài về ‘Thiên Thạch’ (meteorite), họ đã dịch câu “the Indians living in Colorado” là “người Ấn Độ ở bang Colorado!”

Câu “He didn’t make it” trong cách nói thường ở Mỹ là “anh ta không qua khỏi được,” nhưng rất nhiều lần chúng tôi thấy bên VN họ dịch thẳng là “anh ta không làm điều đó.”

Nói chi đến việc dịch từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ kia, ngay cả những đài truyền hình Fox, CNN, NBC lớn nhất nhì ở Mỹ, khi dùng các software để viết lời xướng ngôn viên ra câu ‘caption/subtitle’ bên dưới màn hình, cũng có khá nhiều những chữ viết sai. Còn các caption trong phim ảnh thì sai nhiều lắm, có khi rất ngớ ngẩn, buồn cười là khác.

Vì có yêu cầu của một vị, chúng tôi thấy cần thiết phân biệt hai chữ Thông Dich và Thông Ngôn: Source: https://www.academyofinterpretation.com/blog/interpretation-vs-translation

Thông Dịch (Translate/Translation) là việc đổi một bản văn từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác mà vẫn giữ đúng ý nghĩa, hành văn của bản gốc. (Translation involves converting written text from one language to another while preserving the meaning, tone, and style of the original content.)

Thông Ngôn (Interpret/Interpretation) là việc chuyển lời nói từ ngôn ngữ này sang ngôn ngữ khác trong một thời gian nhất định. (Interpretation involves orally conveying spoken language from one language to another in real time.)

Trở lại đề tài, chúng tôi thấy chữ 'dịch' là thích hợp khi nói về hành vi đổi ngôn ngữ của một nội dung bài viết hay sách báo. Chúng tôi tiếc một thời vàng son, khi các cuốn sách giáo khoa hay truyện của ngoại quốc đã được các dịch giả Việt Nam thời Cộng Hòa dịch rất hay. Ngày nay, chỉ có vài vị là có khả năng dịch như thế.

Đỗ Văn Phúc