Mẹ Và Xứ Nẫu

Gió biển thổi vào mặt khi chúng tôi đặt chân đến phi trường Punta Cana của Cộng hòa Dominique. Mùi gió muối, làm lòng tôi chùng xuống khi nhớ về quê hương biển mặn của một tỉnh miền Trung, một tỉnh đặc thù khi nghe giọng nói mà nếu bạn là người con xứ đó không thể nào không nhận ra.

Chuyến đi tắm biển này là một chuyến đi định mệnh, chuyến đi làm lòng tôi lắng xuống, nhớ đến Mẹ khi nghe một âm hưởng đã in sâu vào tâm trí tôi từ khi còn nhỏ với bao năm rời xứ đến hôm nay tôi vừa tìm lại được.

Trong không khí ồn ào của 10 cô gái đủ mọi miền đất nước Việt nam đến từ Montreal, giọng nói của mẹ lanh lãnh giữa sóng biến lọt vào tai tôi. Mẹ ơi, bao năm rồi, con không còn nghe giọng của mẹ. Giữa muôn màu bản sắc văn hóa Việt, nhiều âm hưởng của Bắc, Trung Nam, con nghe tiếng nói đầy thân thương của mẹ, giọng nói của một địa phương với niềm tự hào, gắn với lịch sử, ngôn ngữ và phong cách sống đặc trưng, đó là giọng xứ "NẪU". Vậy xứ Nẫu ở đâu?, Vì sao lại gọi là “Nẫu”? Và điều gì khiến xứ Nẫu trở nên đặc biệt trong lòng người Việt?

Cụm từ " xứ Nẫu" là một cách gọi mộc mạc, thân thương dùng để chỉ vùng đất Bình Định và Phú Yên, nơi nổi bật với giọng nói đặc trưng và phong cách sống đậm chất miền Trung. Để hiểu rõ từ “Nẫu” bắt nguồn từ đâu, chúng ta cần ngược dòng lịch sử. Vào năm 1558, chúa Nguyễn Hoàng được vua Lê cử vào trấn nhậm Thuận Quảng (gồm Thuận Hóa – Quảng Nam ngày nay) và bắt đầu mở rộng lãnh thổ về phía Nam. Đến năm 1578, Phù Nghĩa hầu Lương Văn Chánh làm Trấn biên quan, đưa lưu dân nghèo vào khai khẩn vùng đất từ đèo Cù Mông đến đèo Cả (tỉnh Phú Yên ngày nay). Năm 1611, phủ Phú Yên được thành lập. Vào thời kỳ đó, do địa bàn còn hoang sơ và dân cư thưa thớt, hệ thống hành chính tại đây được tổ chức khá linh hoạt. Dưới cấp huyện có các đơn vị như thuộc, phường, nậu, man. Trong đó, “nậu” là đơn vị quản lý nhóm người cùng làm một nghề, và người đứng đầu được gọi là đầu nậu. 

Ví dụ:

- Nậu nguồn: người khai thác rừng,

- Nậu nại: người làm muối,

- Nậu rớ: người đánh cá bằng rớ,

- Nậu cấy: người làm ruộng thuê.

Đến năm 1726, các đơn vị như “nậu” và “thuộc” bị xóa bỏ. Lúc này, từ “nậu” dần thoát khỏi nghĩa hành chính và biến chuyển thành đại từ nhân xưng ngôi thứ ba mang ý nghĩa “người ta”, “họ” trong tiếng địa phương.

Từ “nậu” ban đầu đã trải qua một quá trình biến âm tự nhiên do ảnh hưởng của phương ngữ địa phương. Tại Bình Định và Phú Yên – nơi đặc trưng bởi lối phát âm không phân biệt rõ dấu hỏi và dấu ngã, từ “nậu” đã được nói trại thành “nẫu”.

Người dân xứ này thường dùng những cách nói rất đặc trưng như:

- “Ổng” thay vì “ông ấy”

- “Chỉ” thay vì “chị ấy”

- “Nẫu” thay cho “người ta” hoặc “họ”

Chẳng hạn:

- “Cái nhà đó là của nẫu”

- “Hôm nay nẫu đi đâu mà đông dữ rứa?”

Chính những kiểu nói thân quen ấy đã trở thành dấu hiệu nhận diện rõ nét của người xứ Nẫu, khiến giọng nói nơi đây không thể lẫn với bất kỳ vùng miền nào khác. Dần dần, từ “nẫu” không chỉ dừng lại ở một biểu hiện ngôn ngữ mà đã trở thành một phần trong văn hóa bản địa – đi vào ca dao, tục ngữ, thể hiện rõ nét sự mộc mạc, nghĩa tình của con người miền Trung:

Ai về sông núi Phú yên

Cho nẫu nhắn gởi nỗi niềm nhớ quê.

Và chính bởi sự độc đáo, gần gũi ấy mà “nẫu” đã trở thành tên gọi đặc trưng của cả vùng đất, để rồi người ta trìu mến gọi nơi này là xứ Nẫu một miền đất vừa bình dị, vừa đậm đà bản sắc. Không chỉ dừng lại ở giọng nói, xứ Nẫu còn nổi bật bởi tính cách con người và phong cách sống mang màu sắc riêng:

- Văn hóa và con người: Người dân Xứ Nẫu nổi tiếng với tính cách chân chất, thẳng thắn và nghĩa tình. Giọng nói “nằng nặng” đặc trưng, với cách phát âm không phân biệt rõ dấu hỏi và dấu ngã, tạo nên nét riêng biệt không lẫn vào đâu được.

- Nghệ thuật truyền thống: Xứ Nẫu là cái nôi của nhiều loại hình nghệ thuật truyền thống đặc sắc. Nghệ thuật tuồng (hát bội) và bài chòi là hai loại hình tiêu biểu, phản ánh đời sống văn hóa và tinh thần của người dân nơi đây. Đặc biệt, bài chòi đã được UNESCO công nhận là văn hóa Việt Nam.

- Ẩm thực đậm đà: Ẩm thực Xứ Nẫu phong phú và đậm đà hương vị biển cả. Một số món ăn đặc sản nổi tiếng bao gồm: Mắt cá ngừ đại dương, Bánh ít lá gai, Bún chả cá Quy Nhơn, Khô bò một nắng muối kiến vàng.

- Cảnh đẹp thiên nhiên: Xứ Nẫu sở hữu nhiều danh lam thắng cảnh tuyệt đẹp, thu hút hàng triệu khách du lịch mỗi năm như: Bảo tàng Quang Trung, Kỳ Co, Eo Gió, Gành Đá Đĩa, Mũi Điện, Đầm Ô Loan, Hàn Mạc Từ…

Từ một cách gọi dân dã, “xứ Nẫu” nay đã trở thành biểu tượng của cả một vùng đất với giọng nói đặc trưng, văn hóa và con người. Xứ Nẫu là để cảm, để thương, và để trải nghiệm.

Kỷ niệm một chuyến đi và riêng tặng người con gái xứ Nẫu lần đầu gặp mặt khi nghe giọng nói làm tôi nhớ đến mẹ.

Lệnh Hồ Công Tử, 

Montreal, tháng 5-2026

(Dựa vào tài liệu trên Internet)